De film volgt het waargebeurde verhaal van Joy Womack, een danstalent uit Texas die op 15-jarige leeftijd wordt toegelaten tot de prestigieuze Bolshoi-academie in Moskou. De concurrentie is moordend en de eisen onmenselijk. Onder leiding van docente Tatiyana Volkova moet Joy zich volledig onderwerpen aan het strenge regime van de Russische balletwereld. Haar droom om te dansen zoals haar idool Natalia Osipova komt dichterbij, maar de weg ernaartoe is een gevaarlijke. Als westerse in een gesloten systeem wordt ze met argwaan bekeken. Alles staat op het spel: haar lichaam, haar mentale gezondheid en haar toekomst.

Authenticiteit

Wat Joika boven het gemiddelde dansdrama uittilt, is de authenticiteit. Joy Womack was zelf nauw betrokken bij het maken van de film en fungeerde zelfs als haar eigen stuntdubbel. Dat voel je in elke scène. De fysieke intensiteit, de pijn, de euforie: het is allemaal tastbaar. Wie denkt dat een film over ballet slechts elegante pirouettes en mooie muziek betekent, komt bedrogen uit. Dit is een wereld waarin discipline grenst aan zelfvernietiging, waarin ambitie dodelijk kan zijn.

Cast

Talia Ryder levert een indrukwekkende hoofdrol als Joy. Ze belichaamt haar personage met een combinatie van kwetsbaarheid en vastberadenheid die overtuigt vanaf de eerste scène. Ryder is niet alleen een getalenteerde actrice, maar ook een klassiek geschoolde danseres. Haar fysieke prestatie is bewonderenswaardig; zeker gezien de intensieve voorbereiding die ze had, onder meer met New York City Balletdanser Daniel Ulbricht én Womack zelf. Diane Kruger is eveneens sterk als Tatiyana Volkova, de veeleisende docente die uiteindelijk meer lagen blijkt te hebben dan haar stalen façade doet vermoeden. Ook Oleg Ivenko, bekend van The White Crow (2018), maakt indruk als de charismatische Nikolay, een kortstondige liefde van Joy.

© Filmdepot

Rauwe realiteit

Visueel is Joika even strak als de wereld die het portretteert. De cinematografie toont zowel de grauwe strengheid van de trainingsstudio’s als de dromerige schoonheid van het podium. De contrasten worden nergens groter dan tussen wat het publiek ziet (perfectie) en wat de danseressen doormaken om daar te komen: bloederige voeten, eetstoornissen en eenzaamheid. De film schuwt die rauwe realiteit niet, en dat maakt hem des te indringender.

Joika doet onvermijdelijk denken aan eerdere dansfilms zoals Black Swan (2010) en The White Crow, maar weet toch een eigen toon te vinden. De film combineert de psychologische spanning van de eerste met de biografische intensiteit van de tweede, en slaagt erin om een uniek en ontroerend portret neer te zetten van een vrouw die vecht voor erkenning in een vijandige omgeving.

Regisseur James Napier Robertson weet met Joika een verhaal te vertellen dat veel verder gaat dan ballet. Het is een film over dromen najagen, over je plek vinden in een wereld die je liever ziet falen en over de kracht van volharding. Wat begint als een klassiek coming-of-age verhaal groeit uit tot een meeslepende, soms verontrustende inkijk in de offers die een leven aan de top van de kunst vergt.

Te zien vanaf 19 juni in de bioscoop.

De stijl van de film is direct herkenbaar: stop-motion met handgemaakte kleifiguren in grijs- en bruintinten, doordrenkt met melancholie én zwarte humor. Adam Elliot schetst een wereld vol imperfecties, maar ook vol compassie – een wereld waarin buitenbeentjes eindelijk gezien worden.

Tussen humor en schrijnende realiteit

Wat Mary and Max zo bijzonder maakt, is dat lichtvoetigheid en zwaarte hand in hand gaan. De film zit vol met absurde, komische details – zoals Max’ twee televisies, waarvan de een alleen geluid heeft en de ander enkel beeld – maar laat tegelijkertijd zien hoe het is om te leven met mentale kwetsbaarheid, sociale isolatie en familieproblemen. Mary groeit op met een alcoholistische moeder en een afwezige vader. Max worstelt met sociale interactie, overprikkeling en zijn plaats in de maatschappij.

In haar brieven stelt Mary vragen als: ‘Krimpen schapen als het regent?’, ‘Wat is liefde?’ en ‘Is het erg als je moeder dingen leent, maar ze nooit terugbrengt?’ Max neemt alles letterlijk, wat vaker voorkomt bij mensen met autisme, en raakt regelmatig in de war van haar openhartige nieuwsgierigheid. Toch zijn Mary’s brieven zijn reddingslijn – een zeldzame vorm van menselijke verbondenheid, die hem zowel verwart als voedt. Hij kan niet zonder haar, maar weet ook niet altijd hoe hij met haar moet omgaan.

© Filmdepot

Een subtiele aanklacht

Mary and Max raakt aan talloze maatschappelijke thema’s, zonder er een moraal van te maken. Pesten, eenzaamheid, angststoornissen, eetproblemen, verslaving, ouderlijke verwaarlozing – alles komt voorbij, verpakt in scènes vol humor, detail en mededogen. Elliot weet schrijnende thema’s op een verfrissend eerlijke manier te brengen. Zijn blik is nooit veroordelend, maar eerder observerend en liefdevol. Dat komt mede doordat het verhaal deels autobiografisch is. De regisseur verklaarde in interviews dat hij zich ondanks zijn succes vaak niet begrepen voelt en zich herkent in zowel Mary als Max.

De animatie zelf draagt ook bij aan de thematiek: kleifiguren met scheve monden, grote neuzen en ongelijke ogen symboliseren dat perfectie overbodig is. De wereld is rommelig, mensen zijn onhandig – en juist dat maakt ze menselijk en mooi.

© Filmdepot

Voor de oplettende kijker

De rijkdom van Mary and Max zit in de details. De film is rijk aan verborgen grapjes en visuele vondsten die je misschien pas bij een tweede of derde kijkbeurt opmerkt. Zo staat op een grafsteen de tekst ‘Very overrated’ bij de naam van regisseur Elliot zelf, en dragen personages T-shirts met absurde teksten als ‘I yodel for Jesus’. Zelfs de kartonnen bordjes van daklozen bij Max’ appartement bevatten subtiele maatschappijkritiek.

Toch blijft het hart van de film de vriendschap tussen twee mensen die zich anders voelen en proberen te overleven in een wereld die hen niet altijd begrijpt. Mary and Max is een tedere, grappige en eerlijke film over het leven zoals het is: rommelig, verwarrend en soms pijnlijk – maar met momenten van onverwachte schoonheid.

Het is een lekker begin van een film, dat sterke gelijkenissen vertoont met Mr. & Mrs. Smith (2005, Doug Liman). Met Cate Blanchett en Michael Fassbender in de hoofdrollen belooft Black Bag op papier een spannende mix van actie, intrige en onderlinge spanning. Helaas blijft het bij een belofte.

Relaties op werk, geen goed idee?

Het uitgangspunt is interessant: binnen de inlichtingendienst is een lek ontdekt, en vijf mensen staan op de lijst van verdachten. George Woodhouse (Fassbender), verantwoordelijk voor het opsporen van de mol, ontdekt dat zijn eigen vrouw, gespeeld door Blanchett, een van hen is. Onder de verdachten bevinden zich verder twee koppels. Dat maakt de film minder tot een klassieke thriller en meer tot een blik op vertrouwen binnen relaties, zowel professioneel als privé. Kies je voor je werk en je plicht jegens je land, of kies je voor je partner en het behoud van je huwelijk? Het is deze morele spanning die als rode draad door het verhaal loopt.

Onderzoek aan de dinertafel

Verwacht geen schitterende actiescènes of gadgets zoals in de James Bond-films. Een subtiel kat-en-muisspel ontvouwt zich, met als hoogtepunt de twee ongemakkelijke dinerpartijtjes bij George en zijn vrouw thuis, waarvoor alle verdachten worden uitgenodigd. Dit zijn de schaarse momenten waarop de film echt op scherp komt te staan. De onderlinge blikken, gespannen stiltes en dubbele lagen maken deze scènes tot de sterkste van de film.

Toch blijft Black Bag  te vaak hangen in kilte en afstandelijkheid. Waar een film als Mr. & Mrs. Smith  de spanning verzacht met humor en chemie, kiest regisseur Steven Soderbergh voor een rigide en serieuze toon. De potentie voor spannende intrige is er, maar blijft grotendeels onbenut.

© 2025 Focus Features, LLC. All Rights Reserved.

Fassbender speelt overtuigend een man verscheurd tussen zijn plicht en zijn persoonlijke gevoelens. Blanchett oogt daarentegen afstandelijk, mede doordat zij beperkt gebruikmaakt van haar gezichtsuitdrukkingen. Dat werkt haar personage tegen, zeker in een film waar subtiele emoties en non-verbale signalen zo belangrijk zijn.

Regisseur Soderbergh zelf achter de camera

Cinematografisch is Black Bag  degelijk, maar weinig opvallend. Soderbergh verzorgde ook hier zelf het camerawerk, zoals hij vaker doet onder het pseudoniem Peter Andrews, en monteerde de film onder de naam Mary Ann Bernard. Dat vakmanschap verdient bewondering, al maakt het de film niet visueel memorabel. Het mist het kraken van een kluis – eerst verstopt in een kist en daarna zonder de vloer te raken – zoals in Ocean’s Eleven (2001), of het dansen tussen laserstralen om een kostbaar ei te stelen in Ocean’s Twelve (2004). Er is weinig actie, en wat er is voelt afgeremd. De spanningsboog blijft vlak. Hij had meer ingrediënten uit de Ocean’s-films moeten halen.

© 2025 Focus Features, LLC. All Rights Reserved.

Het tempo ligt gelukkig hoog: met een speelduur van iets meer dan 90 minuten kijkt de film vlot weg. Maar net zo snel als hij begint, is hij ook weer vergeten. Dat is misschien wel het grootste probleem van Black Bag: alles is net niet. Net niet spannend genoeg, net niet cynisch genoeg, net niet genoeg humor en net niet persoonlijk genoeg. Een thriller die boeit op thematisch niveau, maar de kijker emotioneel nauwelijks raakt.

Black Bag is kort, thematisch interessant en degelijk gemaakt, maar mist flair, actie en diepgang in karakter. Een film die je in stilte uitkijkt — en in stilte weer vergeet.

Het is wel een stoere, die Sarah. Zelfs wanneer bij de bejaarde actrice een been moet worden geamputeerd, blijft ze in de kliniek tegen haar bezoek lomp de spot drijven. Het lijkt alsof niets haar eronder krijgt. Toch ligt de eenzaamheid altijd op de loer: hoewel een hele batterij vrienden en bewonderaars haar bezoeken, heeft ze eigenlijk behoefte aan haar zoon Maurice. Die gebruikt haar vooral om zijn rekeningen te betalen.

Ster

Sarah Bernhardt (pseudoniem van Henriëtte-Rosine Bernardt, 1844-1923) was in haar tijd de beroemdste en rijkste actrice van Frankrijk. Een vedette van wereldformaat, en naar het schijnt zeer getalenteerd. Denk Meryl Streep, denk Nicole Kidman. In zekere zin heeft Bernhardt het ster-zijn zoals wij het kennen mede uitgevonden. Ze speelde zelfs in ‘stomme’ films, de sprekende film was nog niet uitgevonden. Ze acteerde in alle belangrijke toneelstukken van die tijd, zowel klassieke als hedendaagse, van Parijs tot New York. Grappig weetje: ze had een Nederlandse moeder en was verwekt tijdens een affaire met een Normandische advocaat.

Naast het podium maakte Bernhardt deel uit van de artistieke en intellectuele beau monde van haar tijd. In Sarah Bernhardt, la divine passeren mensen de revue zoals Victor Hugo (schrijver van Les Misérables), Edmond Rostand (Cyrano de Bergerac), Émile Zola (J’accuse!) zelfs beroemdheden zoals psychiater Sigmund Freud. Ze kende of ontmoette iedereen die in dat tijdsgewricht iets voorstelde, in Frankrijk, maar ook daarbuiten.
Maar ze viel vooral op door haar geëxalteerdheid; door haar spilzucht, haar indrukwekkende theatrale kleding, en zeker ook door haar ongeremde liefdesleven. Ze had minnaars en minnaressen en schrok niet terug voor een triootje.

Biografische elementen

De film van regisseur Guillaume Nicloux begint op Bernhardts sterfbed, en springt vervolgens heen in de tijd. Die keuze zal wel zijn ontstaan doordat de makers vooral de beroemdste biografische elementen uit haar leven naar voren wilden laten komen. Maar de vraag is of de vertelling er niet meer bij gebaat zou zijn geweest wanneer haar levensverhaal in chronologische volgorde was verteld. Daardoor had in elk geval voorkomen kunnen worden dat allerlei biografische elementen – zoals opgroeien zonder haar vader – in kromme bijzinnen alsnog meegedeeld moeten worden.

Weelderig

Oogverblindend in deze film zijn de decors en kostuums. Sarah en haar entourage wonen in weelderige interieurs vol Perzische vloerkleden, kunst aan de muur, beeldhouwwerken in de kamer. Bernhardt betaalde de decors en kostuums van haar rondreizende voorstellingen zelf. Zoals ze zegt tegen haar zoon: ‘Vier miljoen (Franse francs, red.) in vier jaar.’ Ze speelde makkelijk in drie toneelstukken tegelijkertijd om dat allemaal te kunnen financieren.

Geniaal

Het personage Sarah wordt gespeeld door de sublieme Sandrine Kiberlain. Zij is een groot deel van de film in close-up of in halftotaal in beeld, waardoor ze extreem veel aandacht krijgt. Kiberlain slaagt voor deze focus-test met vlag en wimpel, met een scala aan gezichtsuitdrukkingen, stemwendingen, een rijke lichaamstaal en een geniaal gebruik van betekenisvolle pauzes en stiltes. Kiberlains aanwezigheid maakt deze merkwaardige film de moeite waard.

Automutilatie

Want Sarah Bernhardt zoals scenarist Nathalie Leuthreau en regisseur Niclous haar neerzetten is knap onuitstaanbaar. Egocentrisch. Luid. Dwingend. Manipulatief. Bot. Hatelijk. Altijd aan het jongleren met meerdere minnaars en minnaressen tegelijkertijd. Je snapt niet dat mensen het van haar pikken. En dan reageert ze haar kennelijke frustraties ook nog af door middel van automutilatie: ze snijdt zich met een mes in de onderarm. De enige die enerzijds met haar dweept maar anderzijds tegen haar ingaat, is haar langjarige minnaar Lucien Guitry, gespeeld door een veelal zwijgende Laurent Lafitte. Zijn rol krijgt weinig reliëf door al dat kijken zonder te praten.

Kiberlain draagt deze film. Een geromantiseerde vertelling voor wie nieuwsgierig is naar het scandaleuze enigma Bernhardt. En natuurlijk voor wie zich wil vergapen aan de Franse pracht en praal.

‘Sarah Bernhardt, la divine’ draait vanaf donderdag 15 mei 2025 in de bioscopen.