‘Denk je dat het gaat onweren?’ vraagt Katelyn aan haar verloofde Gideon, terwijl de regen over de ramen gutst. Het slechte weer voorspelt onheil in De architect. En ‘Onheil’ is de middelste naam van de Noorse toneelschrijver Henrik Ibsen, op wiens Bouwmeester Solness (1892) dit stuk van ITA Ensemble is gebaseerd.

Toparchitect

De Britse regisseur en tekstbewerker Rebecca Frecknall actualiseerde het stuk en boog het om naar een situatie die meer van nu is. De toparchitect van de gevestigde generatie is geen oudere man, zoals bij Ibsen, maar een oudere vrouw: Solness wordt Sela, die haar strepen als bouwmeester ruimschoots heeft verdiend. Sela is getrouwd met een vrouw: Aline.

Toekomst

De nieuwe generatie in De architect wordt om te beginnen vertegenwoordigd door de enthousiaste, getalenteerde Gideon. Hij is bouwkundig tekenaar: een treetje lager dan architect. Toch hoopt hij snel de leiding over het architectenbureau te kunnen overnemen van zijn baas Sela.
Gideon en Katelyn zijn dolverliefd en verwachtingsvol over de toekomst. Katelyn (Ilke Paddenburg) is bovendien zwanger: alweer een nieuwe generatie is in aantocht.

Maar als Sela binnenkomt, slaat de stemming onmiddellijk om. Sela blaast hoog van de toren. Ze is autoritair, dominant, schreeuwt, valt iedereen in de rede. Het is wel duidelijk wie hier de ster-bouwmeester is. Gideon (Sanne den Hartogh) laat zich met een geknakt nekje de mantel uitvegen, omdat hij het heeft gewaagd ongevraagd initiatief te tonen.

Zwakte

Het hele kantoor danst vooralsnog naar Sela’s pijpen. Gideon en Katelyn, maar ook de dokter, Herdal, die kind aan huis is. Echtgenote Aline is de enige die Sela van repliek durft te dienen.
Aline heeft echter haar eigen zwakte: Sela en Aline hebben samen een zoon gehad, Jonas, die zelfmoord heeft gepleegd. Het lukt Aline niet zijn dood te verwerken. Ze verdrinkt haar verdriet, heeft te allen tijde een glas wijn in de hand.

Affaire

De plotwending die er vanaf het begin aan zit te komen, wordt veroorzaakt door de jonge vrouw Hilde (Eefje Paddenburg). Druipnat maakt zij vanuit het noodweer haar entree. Hilde mag blijven logeren, besluiten de bewoners. De natte jurk gaat uit, ze krijgt droge kleren die van de overleden zoon zijn geweest.
Hilde wacht tot ze met Sela alleen is om aan de oudere vrouw uit te leggen dat zij elkaar allang kennen: toen Hilde een 15-jarig meisje was, en Sela al een gearriveerde architect, hebben de twee een geheime affaire gehad. Sela heeft die achter zich gelaten, maar voor Hilde was ze belangrijk.

Op onheil hebben Scandinavische toneelschrijvers het patent; zo ook in dit stuk. Niet Gideon, maar Hilde leidt Sela naar de afgrond. De oude garde gaat niet ten onder aan de strijd om vakmanschap, maar aan de liefde.

Demoon

Dit roept de vraag op wie de jonge vrouw Hilde eigenlijk is. Het openingsbeeld van deze voorstelling laat Hilde zien die zwijgend over het lange bureau van Sela heen loopt: bij wijze van vooraankondiging van de ‘geest’ die met haar zal verschijnen. Op dat moment is Hilde er dus nog niet.

Wanneer ze verderop in het stuk alleen zijn, herinnert Hilde Sela eraan dat de oudere vrouw ooit heeft gezegd dat zij een kenmerk delen: ze dragen allebei een ‘demoon’. Het woord verwijst naar een mythisch wezen tussen mens en godheid in. Je kunt je daarmee zelfs afvragen of in de interpretatie van Frecknall Hilde ‘als mens’ wel bestaat, of dat ze een soort geest is die de boel definitief uit balans brengt.

Frecknall laat Sela en Hilde een lange dialoog aangaan, zo ver mogelijk van elkaar verwijderd, ieder aan een uiterste van de speelvloer. Daarbij krimpt Sela in elkaar en klimt Hilde overal bovenop. Een mogelijke interpretatie van deze enscenering is dat Sela een innerlijke strijd voert – met zichzelf dus.

Buik-boks

Regisseur Frecknall kiest bijna per personage voor een andere speelstijl. Marieke Heebink zet Sela grotesk neer, tegen het clowneske aan, met grote gebaren en een opgezette borst. Tot intimiteit is deze Sela niet in staat: ze geeft huisarts Herdal (Eelco Smits) een soort buik-boks bij wijze van knuffel.

De Hilde van Eefje Paddenburg praat tamelijk monotoon, steeds op ongeveer hetzelfde volume en dezelfde toonhoogte; enigszins gekunsteld. Ze klimt boven op tafels, op de bank, plaatst een voet ín een maquette van Sela. Ze zet een soort elfje neer dat boven de materie zweeft.

Cynisch

Opvallend sterk en consistent is Janni Goslinga als Aline, de alcoholische, rouwende echtgenote. Ze redeneert, discussieert, vleit, is cynisch; en prikt met haar analyses de ballon van ongevoeligheid van Sela door.

Mooi is ook Sanne den Hartogh als de ambitieuze jongere concurrent. Den Hartogh pocht als Sela er niet is en is kruiperig wanneer ze er wél is.

Huisarts Herdal en de zwangere Katelyn krijgen van Frecknall weinig diepgang of kleur, behalve om Sela zich superieur te laten voelen aan deze personages.

Poppenhuis

Buitengewoon fraai is het decor (scenografie: Chloe Lamford). Dat houdt het midden tussen een hyperrealistische ruimte en een poppenhuis. Het stelt een architectenbureau voor, vol designmeubelen en maquettes. Een transparante ruimte met hoge ramen, opdat de tekenaars veel licht op hun werk zullen hebben.
De hal van het huis gaat schuil achter een halve wand van losse verticale latten waartussen ruimte is gelaten. Zo kunnen binnenkomende of vertrekkende personages aanwezig zijn, stiekem meekijken en -luisteren zonder dat de mensen in de kantoorruimte doorhebben dat ze er zijn.

Vaart

Makke aan De architect is dat het geheel nogal onevenwichtig is. De start is vliegend, sterk, snel, bevlogen. Maar vanaf het moment dat Hilde met haar ‘demoon’ binnen is, verliest de voorstelling aan vaart, waardoor ze uiteindelijk zelfs een beetje begint te slepen.
Zoals we bij Frecknall wel vaker horen, maakt ze ook in De architect gebruik van een erg aanwezige soundscape, met alles van strijkers tot een mechanische beat (geluidsontwerp: George Dennis).

De architect is een voorstelling die niet helemaal strak in haar vel zit, maar wel een met een fijne ondertoon: oudere generaties moeten jongere op een goed moment de ruimte gunnen.

Tekst naar: Henrik Ibsen – Bouwmeester Solness
Scenografie: Chloe Lamford
Kostuumontwerp: An D’Huys
Lichtontwerp: Jack Knowles
Geluidsontwerp: George Dennis

De setting is het schemergebied tussen realiteit en fantasie. Broers Jack (Lars de Vos) en Will (Jenson Blight) zitten op twee rode zitzakken met hun rug naar de zaal als gekken te gamen. Op een groot beeldscherm in de achterwand zien we racende en over de kop slaande auto’s. Dan komt vader binnen. Bij wijze van les neemt hij zijn zoons hun consoles af: door al dat gegame stompt je fantasie af. Hij geeft hun een appel.

Het beeldscherm gaat op zwart. Ze gooien de appel naar het lege beeldscherm, maar het ding vliegt er doorheen. Het beeldscherm is zomaar veranderd in een poort. En zoals in Alice in Wonderland via een konijnenhol, belanden de broers via deze poort in een sprookjeswereld.

Aanbidders

Vanaf dat moment tuimelen de broers door een aaneenschakeling van sprookjes en ontmoeten ze de ene sprookjesfiguur na de andere. Grimm-figuren zoals Roodkapje (Léa Sauvignon), Sneeuwwitje (Rosa Cabrera Nuesi), Assepoester (Raquel Tijsterman), Doornroosje (Annabelle Eubanks), Raponsje (Micka Karlsson). Dwergen, prinsen en aanbidders dansen om hen heen. Brother Jack heeft een oogje op Assepoester.

De sprookjeswereld wordt echter overvleugeld door een heks met een glazen bol (Patrick Karijowidjojo). Hij stuurt het kwaad aan, geholpen door de Wolf (Liam McCall) van Roodkapje. Die Wolf heeft op zijn beurt een paar wolvinnen als hulpje.

Combinatie

Door deze mix van personages ontstaat een aaneenschakeling van verhalende dansen. Choreografen Marco Gerris (ISH) en Ernst Meisner (Junior Company) vlechten zorgvuldig beide dansstijlen door elkaar heen. Ze hebben er zorg voor gedragen dat elke dans een combinatie is van ballet en streetdance in al zijn verschijningsvormen, zoals hiphop, locking en breakdance.

De ene helft van de dansers loopt op spitzen, de andere op bijvoorbeeld sneakers. Veel van de kostuums zijn geïnspireerd op degene die Disney zijn sprookjesfiguren aantrekt. Zo heeft Sneeuwwitje de Disney-jurk van de sprookjesfiguur aan, maar dan ingekort tot ballerina-lengte.

Er zijn solo’s, duetten, trio’s, kwartetten en groepsdansen. Gerris en Meisner werken met een groot ensemble van professionele dansers, deels van (ver) over de landsgrenzen. Zo beschikken ze over de weergaloze en charismatische breakdancer Dietrich Pott. De Raponsje van Micka Karlsson is tissue-acrobaat.

Oogstrelend resultaat

De kruisbestuiving tussen klassiek ballet en allerlei soorten streetdance levert méér op dan de som der delen, een soort 1 + 1 = 3. De dansstijlen inspireren en versterken elkaar. Het resultaat is zowel geestig als oogstrelend.

Voor elke nieuwe passage komt geluidsontwerper en componist Scanner (Robin Rimbaud) met andere muziek. Elke scène krijgt een eigen decor dat op het achterdoek wordt geprojecteerd (video- en decorontwerp: Aitor Biedma).

Hernieuwde versie

GRIMM is op papier een herneming van een voorstelling die ISH Dance Collective en Junior Company in 2018 brachten. Deze hernieuwde versie is in de loop der jaren echter duidelijk gerijpt. Ze is sterker, strakker, preciezer.

Ook al verlopen groepsdansen niet altijd helemaal synchroon en haalt er weleens een danser per abuis te hard uit, is dit een uitstekend gelukte familievoorstelling.

Muziek: Scanner (Robin Rimbaud)
Video- en decorontwerp: Aitor Biedma
Kostuumontwerp: Studio Ruim
Lichtontwerp: Mike den Ottollander

Orkater brengt in zijn muziektheatervoorstelling Moeder van Europa de periode voor het voetlicht die voorafging aan de Franse Revolutie (1789-1799). In monologen, dialogen en in liedteksten. Het resultaat is oogstrelend, maar ook aan de lange kant en knap ingewikkeld.

Bloed

Deze voorstelling zet vier historische personages in de spotlights, die elkaar aan het begin voorstellen. De Oostenrijkse machthebber Maria Theresia (Manoushka Zeegelaar Breeveld). De Franse koningin Marie Antoinette (Selin Akkulak). Componist en violist Chevalier (Shahine El-Hamus). En raadsheer en hoveling Angelo Soliman (Michiel Blankwaardt).

Maria Theresia staat er bij Orkater groots bij, in een enorme grijs-witte jurk met hoepelrok, voorzien van extreem brede schouders. Dit uiterlijk machtsvertoon helpt om de omgeving te imponeren, want zonder is zo’n vrouw gewoon een vrouw. Voor historische vrouwen aan de top waren bloedbanden van fundamenteel belang, vooral die met mannen, aldus Maria Theresia: ‘Als wij ons niet ankeren met bloed, worden we zó weggeblazen.’ Bloed van vaders, echtgenoten, kinderen.

Aartshertogin

Maria Theresia (1717-1780) is de geschiedenis ingegaan als de ‘Moeder van Europa’. Ze was zowel aartshertogin van Oostenrijk als koningin van Hongarije en Bohemen. Bij ontstentenis van een sterke echtgenoot (haar Frans Stefan kon zoveel macht niet aan) nam Maria Theresia vanzelfsprekend de heerschappij op zich. Ze kreeg zestien (!) kinderen, die ze dermate slim uithuwelijkte dat Oostenrijk tentakels had over een flink deel van Europa.

Maria Theresia’s bekendste kind is Marie Antoinette (1755-1793), die ze op haar 14e uithuwelijkte aan de Franse troonpretendent Louis XVI. Dat was in de aanloop naar de Franse Revolutie: het volk pikte het gebrek aan zorg voor de onderdanen, de spilzucht en geldverslindende oorlogszuchtigheid van het koningshuis niet meer. Het element uit die revolutie dat heden ten dage het bekendste is, is inderdaad de onthoofding van Marie Antoinette en haar Louis.

Slavernij

Deze periode kun je zien als de proloog van het Europa dat wij nu kennen. Zo maakte de kennis over scheepsbouw het mogelijk de wereldzeeën te bevaren en mensen van kleur mee terug te brengen, goeddeels slaafgemaakt.

Bij Orkater gebruiken regisseur Belle van Heerikhuizen en tekstschrijvers Jibbe Willems en Manoushka Zeegelaar Breeveld deze geschiedenis om zowel iets te vertellen over het ontstaan van het huidige Europa als over discriminatie, racisme en slavernij.

Statement

Orkater maakt er een fraaie voorstelling van met zang en dans. Met fantastische, grootse kostuums (Marga Weimans), een inventief decor (Ruben Wijnstok) – voornamelijk bestaand uit vier achterdoeken – dat op een geraffineerde manier het hof symboliseert. En met fijne live muziek op het podium, gemaakt door vijf musici.
De vier spelers zijn mensen die allen deels een niet-westerse achtergrond hebben. Dat op zich is al een statement: Europa zou Europa niet zijn zonder alle mensen die van over de grenzen het continent komen verrijken. In deze setting is duidelijk dat de bestaande machtsverhoudingen zullen gaan kantelen.

Jazzy

Manoushka Zeegelaar Breeveld zet Maria Theresia vooral snibbig neer, er stroomt geen warm bloed door deze koningin. Zeegelaar Breeveld valt op doordat ze een fantastische, jazzy zangstem heeft.

Selin Akkulak maakt van Marie Antoinette enerzijds een lastige puber (als het verhaal begint, is ‘Antoinette’ veertien!), anderzijds een gefrustreerde volwassene, die haar rol moeilijk te dragen vindt.
Omdat haar man het te druk heeft met zijn eigen leventje, focust Marie Antoinette op andere hovelingen. Het stuk suggereert dat ze een relatie had met de Frans-Afrikaanse componist en violist Joseph Bologne Chevalier de Saint-George (Shahine El-Hamus).

Een goed punt in de tekst: van Marie Antoinette is door kroniekschrijvers – en ook wel door historici – een spilzieke, hysterische karikatuur gemaakt, terwijl de Franse koningin met de Oostenrijkse roots wel degelijk een vruchtbare voedingsbodem heeft gegeven aan onder andere kunst en cultuur.

Kantelen

Bij Maria Theresia in Wenen is Angelo Soliman (Michiel Blankwaardt), een uit Afrika afkomstige vrijmetselaar, opgeklommen tot raadsheer.
Shahine El-Hamus en Michiel Blankwaardt hebben vooral verdienstelijke bijrollen. Hun personages blijven nogal aan de oppervlakte. Mogelijk is er weinig bekend over de historische figuren waarop hun personages zijn gebaseerd.

Kluwen

De plot pingpongt tussen personages, Parijs, Wenen en het musicerende gezelschap. En dan wordt het geheel ook nog doorsneden door zang en dans.
Het probleem aan Moeder van Europa is dat de makers te veel tegelijkertijd willen. De aanloop naar de Franse Revolutie als kapstok voor alles van de machtige konings- en keizerrijken, tot het ontevreden volk, tot de rol die mensen van kleur speelden aan de hoven – enzovoort: het geheel wordt onvermijdelijk een kluwen van onderwerpen.

Het lukt regisseur Van Heerikhuizen niet echt zodanig te jongleren met alle feiten en personages dat deze geschiedenisles helder over het voetlicht komt. De vraag is oprecht of de toeschouwer die de Franse Revolutie en alles daarrond niet zo scherp op het netvlies heeft de teksten wel begrijpt. Zeker de rol van mensen van kleur aan de hoven wordt er door deze voorstelling niet duidelijker op. Doordat die ook nog geestig wil zijn, leunt deze muziektheatervoorstelling aan tegen een historische musical.

Slotakkoord

Door de veelheid van stukjes en fragmentjes is deze voorstelling met een uur en veertig minuten aan de lange kant. Dat komt mede doordat er aan het einde een aantal scènes zitten waarbij je denkt: dit is het slotakkoord… en dan komt er toch weer een volgend stukje.
Moeder van Europa is hoe dan ook een lust voor het oog. Het is zeer wel mogelijk de achttiende-eeuwse geschiedenis gewoon te laten voor wat die is en te genieten van dit swingende muziektheater.

Tekst: Jibbe Willems, Manoushka Zeegelaar Breeveld
Dramaturgie: Robbert van Heuven
Compositie: Yariv Vroom
Muziek: Timothy Banchet, Valentijn Bannier, Rani Kumar, Manon van de Kempe, Yariv Vroom
Choreografie: Donna Chittik
Decor: Ruben Wijnstok
Kostuums: Marga Weimans
Lichtontwerp: Stefan Dijkman