Tag Archief van: Amsterdam

Theater / Voorstelling

Wervelende kennismaking met overleden Deense schrijver

recensie: De Kopenhagen Trilogie – ITA Ensemble / Eline Arbo
De Kopenhagen Trilogie © Roel Van Berckelaer (3)Roel Van Berckelaer

Dat het niet goed gaat aflopen met auteur Tove Ditlevsen is al bij het openingsbeeld zonneklaar. Het personage ligt al in haar doodskist; foto van haar in betere tijden ernaast. ITA Ensemble brengt in de regie van Eline Arbo een weergaloos epos over deze Deense schrijver, onder de titel De Kopenhagen Trilogie.

Meisjes kunnen geen dichter worden; daarover is vader Ditlevsen zeer stellig wanneer bij dochter Tove nog op de basisschool de eerste schrijfkriebels opkomen. En moeder ziet een schrijvende dochter al helemáál niet zitten: ze moet gewoon trouwen en kinderen krijgen; zo hoort het leven van een vrouw eruit te zien. Maar de drang tot schrijven is voor Tove sterker dan de vooroordelen: ‘Ik wil een man, een huis en kinderen. En ook nog schrijven.’

Wie is Ditlevsen

Regisseur Eline Arbo – van Noorse komaf – groeide op met de boeken van de Deense dichter en romanschrijver Tove Ditlevsen (1917-1976). Hoewel ze wereldberoemd is in Denemarken, is Ditlevsen hier te lande weinig bekend.

Reden voor ITA Ensemble om haar tijdens deze 3,5 uur durende voorstelling eerst bij het publiek te introduceren: de doodbidder houdt een grafrede bij de kist. Daarin worden haar leven en verdiensten in grote lijnen uit de doeken gedaan. Het ‘lijk’ komt echter op hilarische wijze tot leven en stapt uit haar kist.

Rood schriftje

Dichter en schrijver Tove Ditlevsen was afkomstig uit een kansloos arbeidersgezin in Kopenhagen, in een buurt waarin geweld en alcohol alles bepaalden. Geen omgeving om een groots schrijver voort te brengen. Toch krijgt ze volgens de overlevering van haar ouders een poëziealbum om haar gedichten in op te schrijven. In de voorstelling wordt de drang om te schrijven gesymboliseerd door een rood schriftje dat Tove (Maria Kraakman) steeds onder haar kleren verbergt.

Maria Kraakman zet Tove Ditlevsen scherp, komisch, slim en ontroerend neer. En vanaf de eerste scène met de doodskist staat De Kopenhagen Trilogie als een huis. Die kist blijft de hele voorstelling lang op het podium staan, als een soort aankondiging van hoe deze biografische schets van een schrijver onvermijdelijk afloopt.

Van school af

De Kopenhagen Trilogie vertelt Ditlevsens levensverhaal. Hoewel ze duidelijk heel intelligent is, moet ze op haar veertiende van school om te gaan werken. Ze werkt vooral als schoonmaakster. Opvallend is hoe vanzelfsprekend het was dat mannelijke collega’s in die tijd met hun tengels aan meisjes zaten. Uiteindelijk trouwt Tove op haar 22e met de oudere redacteur Viggo, die haar helpt haar literaire debuut te maken.

Ditlevsen is echter dol op mannen, ze trouwt in totaal vier keer. Ze krijgt drie kinderen bij drie mannen. Haar derde echtgenoot, Carl, bestrijdt alles wat Tove mankeert met behulp van drugs. Zo raakt de toch al psychisch worstelende Ditlevsen verslaafd. Ze kampt de rest van haar leven met depressies en verslavingen. Uiteindelijk wordt ze dood aangetroffen. Ze publiceerde dertig boeken en dichtbundels. Eline Arbo en Peter van Kaaij baseerden de tekst van De Kopenhagen Trilogie op drie autobiografische romans van Ditlevsen.

Lichaamstaal

De keuze voor Maria Kraakman als de geëxalteerde, getroebleerde schrijver is een schot in de roos. Zij zet eerst een springerig, nogal ongelukkig kind neer. Een mooie regievondst is om alle kinderen tijdens het zingen van een psalm ongeveer dezelfde, tamelijk alledaagse lichaamstaal te geven, terwijl Kraakman Tove joelend in de rondte laat springen. Later speelt ze een gepassioneerde volwassene met een uitbundige lichaamstaal.
De chemie tussen regisseur Arbo en Kraakman is zeer vruchtbaar, eerder maakten ze samen de bejubelde voorstelling Prima Facie.

Livemuziek

Ook voor het overige heeft Arbo de beschikking over een ensemble van topacteurs: Chris Nietvelt, Marieke Heebink, Peter Bolhuis, Minne Koole, Sanne den Hartogh, June Yanez en Dim Koning. Daarbij speelt de onvolprezen Chris Nietvelt de tobberige, kleinburgerlijke moeder van Ditlevsen. De overige acteurs nemen alle andere personages voor hun rekening. Bovendien verzorgen ze tijdens de voorstelling livemuziek en zang, gecomponeerd door Thijs van Vuure. Dim Koning blijkt daarbij een uitstekend (elektrisch) gitarist.

Wervelend

Vooral het deel voorafgaand aan de pauze vormt geniaal theater. In hoog tempo, wervelend, geestig wordt de jeugd van Tove Ditlevsen verbeeld. Jammer is dat het gedeelte na de pauze minder strak in zijn vel zit. In dat deel staat de keuze voor Carl, de derde echtgenoot, centraal. Carl brengt de geestelijk labiele Ditlevsen aan de drugs en hij maakt aan alle kanten misbruik van haar. Arbo laat dat keer op keer zien. Ongetwijfeld heeft Ditlevsen het leven met Carl zelf zo opgeschreven, maar de voortdurende herhalingen halen de vaart uit de voorstelling.

Onbereikbaar ideaal

In dat tweede deel zitten wel ook de fraaiste visuele effecten (scenografie: Pascal Leboucq). Variaties met de vijf achterdoeken die dienen als decor verbeelden de toenemende staat van verwarring van Ditlevsen. Het licht en de mise-en-scène van de overige acteurs doen daar nog een schepje bovenop.

De Kopenhagen Trilogie schetst een helder tijdsbeeld van het Kopenhagen van de eerste helft van de twintigste eeuw. Was je in armoede geboren, dan was rijk worden een onbereikbaar ideaal. Het was een tijd waarin vrouwen in de wereld van kunst en literatuur nauwelijks een rol speelden. De druk op een vrouwelijke kunstenaar als Ditlevsen – met ook nog een huishouden en kinderen – was enorm hoog. Dat ze zichzelf te gronde richtte, is daarmee niet eens zo heel verwonderlijk.

Bewerking: Eline Arbo en Peter van Kaaij
Compositie en muziekregie: Thijs van Vuure
Scenografie: Pascal Leboucq
Kostuumontwerp: Rebekka Wörmann
Lichtontwerp: Varja Klosse

Theater / Voorstelling

Wervelende kennismaking met overleden Deense schrijver

recensie: De Kopenhagen Trilogie – ITA Ensemble / Eline Arbo
De Kopenhagen Trilogie © Roel Van Berckelaer (3)Roel Van Berckelaer

Dat het niet goed gaat aflopen met auteur Tove Ditlevsen is al bij het openingsbeeld zonneklaar. Het personage ligt al in haar doodskist; foto van haar in betere tijden ernaast. ITA Ensemble brengt in de regie van Eline Arbo een weergaloos epos over deze Deense schrijver, onder de titel De Kopenhagen Trilogie.

Meisjes kunnen geen dichter worden; daarover is vader Ditlevsen zeer stellig wanneer bij dochter Tove nog op de basisschool de eerste schrijfkriebels opkomen. En moeder ziet een schrijvende dochter al helemáál niet zitten: ze moet gewoon trouwen en kinderen krijgen; zo hoort het leven van een vrouw eruit te zien. Maar de drang tot schrijven is voor Tove sterker dan de vooroordelen: ‘Ik wil een man, een huis en kinderen. En ook nog schrijven.’

Wie is Ditlevsen

Regisseur Eline Arbo – van Noorse komaf – groeide op met de boeken van de Deense dichter en romanschrijver Tove Ditlevsen (1917-1976). Hoewel ze wereldberoemd is in Denemarken, is Ditlevsen hier te lande weinig bekend.

Reden voor ITA Ensemble om haar tijdens deze 3,5 uur durende voorstelling eerst bij het publiek te introduceren: de doodbidder houdt een grafrede bij de kist. Daarin worden haar leven en verdiensten in grote lijnen uit de doeken gedaan. Het ‘lijk’ komt echter op hilarische wijze tot leven en stapt uit haar kist.

Rood schriftje

Dichter en schrijver Tove Ditlevsen was afkomstig uit een kansloos arbeidersgezin in Kopenhagen, in een buurt waarin geweld en alcohol alles bepaalden. Geen omgeving om een groots schrijver voort te brengen. Toch krijgt ze volgens de overlevering van haar ouders een poëziealbum om haar gedichten in op te schrijven. In de voorstelling wordt de drang om te schrijven gesymboliseerd door een rood schriftje dat Tove (Maria Kraakman) steeds onder haar kleren verbergt.

Maria Kraakman zet Tove Ditlevsen scherp, komisch, slim en ontroerend neer. En vanaf de eerste scène met de doodskist staat De Kopenhagen Trilogie als een huis. Die kist blijft de hele voorstelling lang op het podium staan, als een soort aankondiging van hoe deze biografische schets van een schrijver onvermijdelijk afloopt.

Van school af

De Kopenhagen Trilogie vertelt Ditlevsens levensverhaal. Hoewel ze duidelijk heel intelligent is, moet ze op haar veertiende van school om te gaan werken. Ze werkt vooral als schoonmaakster. Opvallend is hoe vanzelfsprekend het was dat mannelijke collega’s in die tijd met hun tengels aan meisjes zaten. Uiteindelijk trouwt Tove op haar 22e met de oudere redacteur Viggo, die haar helpt haar literaire debuut te maken.

Ditlevsen is echter dol op mannen, ze trouwt in totaal vier keer. Ze krijgt drie kinderen bij drie mannen. Haar derde echtgenoot, Carl, bestrijdt alles wat Tove mankeert met behulp van drugs. Zo raakt de toch al psychisch worstelende Ditlevsen verslaafd. Ze kampt de rest van haar leven met depressies en verslavingen. Uiteindelijk wordt ze dood aangetroffen. Ze publiceerde dertig boeken en dichtbundels. Eline Arbo en Peter van Kaaij baseerden de tekst van De Kopenhagen Trilogie op drie autobiografische romans van Ditlevsen.

Lichaamstaal

De keuze voor Maria Kraakman als de geëxalteerde, getroebleerde schrijver is een schot in de roos. Zij zet eerst een springerig, nogal ongelukkig kind neer. Een mooie regievondst is om alle kinderen tijdens het zingen van een psalm ongeveer dezelfde, tamelijk alledaagse lichaamstaal te geven, terwijl Kraakman Tove joelend in de rondte laat springen. Later speelt ze een gepassioneerde volwassene met een uitbundige lichaamstaal.
De chemie tussen regisseur Arbo en Kraakman is zeer vruchtbaar, eerder maakten ze samen de bejubelde voorstelling Prima Facie.

Livemuziek

Ook voor het overige heeft Arbo de beschikking over een ensemble van topacteurs: Chris Nietvelt, Marieke Heebink, Peter Bolhuis, Minne Koole, Sanne den Hartogh, June Yanez en Dim Koning. Daarbij speelt de onvolprezen Chris Nietvelt de tobberige, kleinburgerlijke moeder van Ditlevsen. De overige acteurs nemen alle andere personages voor hun rekening. Bovendien verzorgen ze tijdens de voorstelling livemuziek en zang, gecomponeerd door Thijs van Vuure. Dim Koning blijkt daarbij een uitstekend (elektrisch) gitarist.

Wervelend

Vooral het deel voorafgaand aan de pauze vormt geniaal theater. In hoog tempo, wervelend, geestig wordt de jeugd van Tove Ditlevsen verbeeld. Jammer is dat het gedeelte na de pauze minder strak in zijn vel zit. In dat deel staat de keuze voor Carl, de derde echtgenoot, centraal. Carl brengt de geestelijk labiele Ditlevsen aan de drugs en hij maakt aan alle kanten misbruik van haar. Arbo laat dat keer op keer zien. Ongetwijfeld heeft Ditlevsen het leven met Carl zelf zo opgeschreven, maar de voortdurende herhalingen halen de vaart uit de voorstelling.

Onbereikbaar ideaal

In dat tweede deel zitten wel ook de fraaiste visuele effecten (scenografie: Pascal Leboucq). Variaties met de vijf achterdoeken die dienen als decor verbeelden de toenemende staat van verwarring van Ditlevsen. Het licht en de mise-en-scène van de overige acteurs doen daar nog een schepje bovenop.

De Kopenhagen Trilogie schetst een helder tijdsbeeld van het Kopenhagen van de eerste helft van de twintigste eeuw. Was je in armoede geboren, dan was rijk worden een onbereikbaar ideaal. Het was een tijd waarin vrouwen in de wereld van kunst en literatuur nauwelijks een rol speelden. De druk op een vrouwelijke kunstenaar als Ditlevsen – met ook nog een huishouden en kinderen – was enorm hoog. Dat ze zichzelf te gronde richtte, is daarmee niet eens zo heel verwonderlijk.

Bewerking: Eline Arbo en Peter van Kaaij
Compositie en muziekregie: Thijs van Vuure
Scenografie: Pascal Leboucq
Kostuumontwerp: Rebekka Wörmann
Lichtontwerp: Varja Klosse

Theater / Voorstelling

Lachen en huilen over problemen met de liefde

recensie: Liefhebben II - Laura van Dolron
PERS LauraVanDolron_LIefhebben2_©MoonSaris_7764Moon Saris

Laura van Dolron worstelt met verlaten-zijn. Ze heeft twee kinderen, ze heeft een moeder, een zus, een broer. Ze heeft vrienden om zich heen. Toch is eenzaamheid duidelijk een thema in Liefhebben II, een voorstelling die veel gaat over gescheiden zijn, ‘verlaten’ dus, en daarna toch doorgaan met je leven.

In haar semi-solovoorstelling Liefhebben II omringt performer Van Dolron zich met persoonlijke spullen. Of in elk geval: met huiselijke spullen die een persoonlijk leven symboliseren, zoals foto’s, kindertekeningen, knuffels, schilderijtjes. Die liggen om haar heen op de speelvloer. Zo is al bij binnenkomst in de zaal duidelijk dat dit een zeer persoonlijke voorstelling gaat worden.

Spiraal

Ze gaat ons, haar publiek, niet de put in praten door al haar ellende over ons uit te storten, stelt Van Dolron aan het begin van Liefhebben II: deze voorstelling zal een ‘positieve opwaartse spiraal’ laten zien. Je weet dan al dat Van Dolron je een kijkje zal geven in haar ingewikkelde gedachteleven en haar zielenroerselen, en dat dat natuurlijk niet alléén maar een positieve opwaartse spiraal gaat opleveren.

Filosoferen

Laura van Dolron maakt inmiddels vele jaren theatervoorstellingen, soms alleen, vaak met een tweede persoon op de speelvloer. In Liefhebben II wordt ze begeleid door de Vlaamse toetsenist Emma Demeyere op keyboard. Doorgaans filosofeert ze over het leven, de liefde, relaties.

Van Dolron dicht zichzelf een stevig ‘rugzakje’ toe: gescheiden, een burn-out gehad, ADHD, bindingsangst, verlatingsangst. Zeer sterk is dat ze over al die minpunten praat met stelselmatige zelfspot. Ze relativeert voortdurend al wat haar kwetst, dwarszit, onzeker maakt.

Performer

Van Dolron noemt zich stand-upfilosoof. Ik zou haar eerder een performer noemen: Liefhebben II zit tussen cabaret en een zeer persoonlijke lezing in. Ze heeft op de speelvloer haar teksten op papier in de hand. Die stapel papier roept de vraag op of en waarom ze haar tekst niet uit het hoofd kent, maar die ziet er ook uit als een zinnige geheugensteun. Elke tekst wordt begeleid door fijne mimiek en gebaren, waardoor ze alles wat ze zegt een slinger meegeeft. Soms is die geestig, soms verontwaardigd, soms verdrietig.

In Liefhebben II bouwt de performer een verhaal op over het leven als alleenstaande moeder die het co-ouderschap deelt met haar ex en diens nieuwe geliefde. Ze is daar duidelijk nog niet aan gewend. Eigenlijk wil ze de kinderen het liefst gewoon zelf verzorgen, bij haar thuis. Ze spint om haar betoog heen een web van mededelingen en beweringen over alledaagse en over diepe dingen, en sluit bijna elk fragment af met de conclusie: ‘Ook dát is liefde.’

Eenzaam

Voor het single-zijn mag ze van de buitenwacht weinig compassie ontvangen. De tandartsassistente checkt de afspraak, en reageert daarop met: ‘Jij en die twee meiden: dus dat is alles?’
Haar broer zegt: ‘Nou Lau, als ik je broer niet was, zou ik als man met een grote boog om je heen lopen.’
En haar moeder voegt eraan toe dat ze er maar eenzaam bij zit, wanneer ze met Kerstmis zonder partner komt opdagen.

Taalgrappen

Fijn is dat Van Dolron een sterke woordkunstenaar is. Zo wordt een ‘alleenstaande’ moeder een ‘alleenstruikelende’ moeder. Een ‘dakloze’ wordt een ‘straatbewoner’.
Haar betoog is doordesemd met taalgrappen: ‘Staan mijn woorden voor de deur? Of komen ze toch binnen?’ ‘Voor een positieve opwaartse spiraal is het wel een beetje verdrietig.’

Zo bouwt Van Dolron met een zaal vol toeschouwers voor haar neus een intieme, kwetsbare, persoonlijke en nu en dan ontroerende voorstelling op. Ze communiceert veel rechtstreeks met haar publiek, dat op een gegeven moment zelfs wordt gevraagd mee te zingen. Ze laat de achterkant van haar tong zien, haar publiek reageert daarop met medeleven.
Deze recensie klinkt misschien nogal treurig, maar deze voorstelling is vooral geestig. Liefhebben II is een grappige, lieve, soms zelfs ontroerende performance.

Muzikale begeleiding: Emma Demeyere
Dramaturgie: Céline Buren

Theater / Voorstelling

Nostalgische sfeer met liedjes uit oude films

recensie: Kopfkino – Sven Ratzke
Sven Ratzke - Kopfkino_ credits Ann-Marie Schwanke - A7407960Ann-Marie Schwanke

De muziek. Dat is wat er blijft hangen – bewust of onbewust – van de sfeer na het zien van een film. Dat stelt Sven Ratzke in Kopfkino, zijn nieuwe muziektheatervoorstelling. Om die stelling kracht bij te zetten, brengt Ratzke in het Nederlands, Engels en Duits een breed scala aan liedjes die in films zijn gebruikt, van de jaren 30 tot de jaren 90 van de vorige eeuw.

De Nederlands-Duitse zanger, performer en acteur Sven Ratzke mag voor de voorstellingen die hij maakt graag putten uit persoonlijke fascinaties. Zo maakte hij muziektheatervoorstellingen over bijvoorbeeld David Bowie, over Marlene Dietrich en over het Berlijn van de jaren 30 van de vorige eeuw.
Een volgende persoonlijke fascinatie die Ratzke gebruikt als uitgangspunt voor een voorstelling is filmmuziek. Vanaf de allereerste film die hij in de bioscoop zag, als achtjarig kind, was hij verknocht aan het medium, vertelt hij. Het gevolg is een altijd aanwezige ‘Kopfkino’, een filmplaatjesboek in je geheugen.

Filmset

Op het podium staat een rijtje ouderwetse bioscoopstoelen, plus een ‘regisseursstoel’, zo’n inklapbare stoel die wordt gebruikt op filmsets. ‘Rita Hayworth’ staat er op de rugleuning. Daar tussendoor dwaalt Ratzke, gehuld in een jacquet-achtig zwart galakostuum.

Ratzke bouwt met zang, afgewisseld door een soort sketches, een voorstelling op aan de hand van zo’n twintig filmsongs. Hij wordt daarbij op vleugel begeleid door de uitmuntende pianist Julian Bohn.
Verfrissend is dat Ratzke niet altijd in de eerste taal zingt waarin een liedje is geschreven. Zo zingt hij de Duitse versie die David Bowie zelf maakte van ‘Heroes’, die werd gebruikt in de film Christiane F. – Wir Kinder vom Bahnhof Zoo. Heel soms zingt hij niet helemaal zuiver, maar dat vergeven we hem graag.

Filmsterren

Ratzke hangt Kopfkino op aan de historie van het ontstaan van de film, in Parijs in 1895, en de grootse ontwikkeling ervan nadien. Die geschiedenis verweeft hij met zijn eigen liefde voor film en die voor filmsterren zoals Bette Davis, Joan Crawford en Judy Garland.

Ratzke heeft een zeer sterke présence, hij is van nature theatraal, wat hem fascinerend maakt om naar te kijken. Zijn grote kracht is dat hij de gewoonte heeft in zijn voorstellingen niet alleen zijn persoonlijkheid, maar ook zijn persoonlijke verhaal vol in de strijd te werpen. Hij durft kwetsbaar te zijn, zich bloot te geven. Wanneer hij vertelt over de onhandige puber Sven Ratzke die ging werken in een filmhuis, dan zie je als toeschouwer dat joch vóór je.

Melancholiek

Ratzke zingt een hele reeks filmklassiekers. Onder andere ‘Smile’ komt langs, uit de Charlie Chaplin-film Modern Times, ‘Moon River’ uit Breakfast at Tiffany’s, ‘Somewhere over the Rainbow’ uit The Wizard of Oz. Een voorstelling waarin zulke oude films de revue passeren, is onvermijdelijk nostalgisch en melancholiek van toon.
Voeg daarbij dat Ratzke naadloos springt van schalks naar venijnig, van charmant naar cynisch, van vals naar ontroerend, en je krijgt een fijne, hartverwarmende voorstelling waarin filmmuziek de hoofdrol speelt.

Arrangementen: Christian Pabst met Sven Ratzke
Dramaturgie: Wenka von Mikulicz
Decor: Momme Röhrbein
Vleugel: Julian Bohn

Theater / Voorstelling

Het verdriet van het opgroeien zonder vader

recensie: Vaderziel alleen - Sarah-Jane Wijdenbosch/ Productiehuis Mozaïek
Sarah Jane WijdenboschDylan Posso

Dat kunnen promiscue mannen met Surinaamse roots nou wel beweren: dat ‘buitenkinderen’ eraan gewend zijn op te groeien met een afwezige vader. Maar Sarah-Jane Wijdenbosch vindt dat helemaal niet normaal. Sinds ze erachter kwam dat haar vader een ander gezin heeft, en dat zij het kind is van een ‘buitenvrouw’, heeft ze last van die ontbrekende vader. Wijdenbosch maakte Vaderziel alleen over haar vaderloze leven: ‘Door wat er ontbrak, heb ik iets heel wezenlijks gemist.’ Een charmante, persoonlijke solovoorstelling, ondersteund door livemuziek.

Iets aan haar – aan wie ze was, aan haar thuissituatie – strookte niet met de dominante norm. Dat snapte Wijdenbosch al toen ze nog een kleuter was. Ze is Amsterdamse van kleur. Ze is zwaarder dan anderen. En – klap op de vuurpijl: in haar leven speelt haar vader geen rol van betekenis. Hoewel dat fenomeen veel voorkomt onder kinderen met overzeese roots, lijdt Sarah-Jane daaronder: ‘Een vader, een papa: wat is dat eigenlijk?’ Over haar zoektocht naar wie zij zelf is in deze context, maakt Wijdenbosch een kwetsbare voorstelling die het midden houdt tussen muziektheater en cabaret.

Ander gezin

Op school werd ze gepest en uitgescholden voor Miss Piggy. Raar aangekeken, omdat ze alleen een moeder heeft. Maar ze hééft wel een vader. En toen ze nog heel klein was, kwam hij haar elke week een keer halen. Maar op haar negende snapte ze dat haar vader een ander gezin had, met drie kinderen. De tripjes stopten en werden vervangen door een paar obligate telefoontjes per jaar. Haar gevoel voor eigenwaarde heeft erg geleden onder de behandeling die haar ten deel viel.
Hoewel ze het komisch brengt, is een groot deel van deze voorstelling een uiting van haar verdriet als kind, plus een reprimande aan het adres van de afwezige vaders.

Kiezen

Wijdenbosch wijst naar het slavernijverleden, een periode waarin mensen nergens echt konden wortelen. Daardoor zouden volgens haar veel zwarte mannen met roots in Suriname of de Cariben niet goed zijn in monogame relaties, en niet weten hoe je vader moet zijn. Het is, grapt Wijdenbosch, voor veel van die mannen ook heel ingewikkeld om uit het overweldigende aanbod van vrouwen er één te kiezen.
Zelf heeft ze jarenlang een vriend gehad die weigerde hun omgang een ‘relatie’ te noemen, en die haar uiteindelijk zonder veel omhaal ruilde voor een andere vrouw; wat is dat toch met die zwarte mannen, vraagt Wijdenbosch zich af.

Sranantongo

Ze bespreekt haar leven en haar situatie met veel humor en woordgrappen, maar laat ook haar pijn zien. Ze wisselt haar betoog af met liedjes die ze voornamelijk zelf schreef. Liedjes en teksten zijn doorspekt met woorden uit het Sranantongo.

Wijdenbosch is bekend als soulzangeres, ze heeft een waanzinnig goede stem. Zo blijkt ze zowaar een sterke Janet Jackson-imitatie in huis te hebben. Wijdenbosch stond op het podium met onder anderen Sabrina Starke en Berget Lewis, en ze won in 2014 de Amsterdamse Popprijs. ‘Inmiddels ben ik een ster’, zegt Wijdenbosch met een stem vol sarcasme: dat sterrendom snoert de pesters van weleer de mond.

Swingend

In de kleinschalige voorstelling Vaderziel alleen wordt ze live begeleid door Melvin Nyavor op toetsen en gitaar en door slagwerker Giovanni Essed. Vaderziel alleen is niet heel gladgeschuurd, niet netjes gepolijst. Maar Wijdenbosch en haar musici gooien hun hele ziel en zaligheid in de strijd, met een lieve, geestige, swingende voorstelling als resultaat.

Muziek: Melvin Nyavor & Giovanni Essed
Decor: Yannick Verweij & Anneke Speelman

Kunst / Expo binnenland

Met fantasie en verbeelding

recensie: Carel Visser in de Rijksmuseumtuinen
Kunstwerk Jacobsladderfoto: Rijksmuseum/Amie Galbraith

De Nederlandse beeldhouwer Carel Visser (1928-2015) ging aan de slag met onder meer ijzer, herhalingen, stapelingen en spiegelingen en vooral met verbeelding en fantasie. Zijn twaalf beelden die nu gratis in de tuinen en het atrium van het Amsterdamse Rijksmuseum zijn te zien, vragen de bezoekers om hun eigen beleving en invulling van de abstracte vormen.

Kunstwerk twee vogels

Twee Vogels, 1954-1994, Collectie Erven Carel Visser. Foto: Rijksmuseum/ Amie Galbraith.

Of het nu gaat om de open ruimte tussen Twee vogels (1954), een vroeg werk in de vijver, of een werkmodel van Vliegende vis (1993), een laat werk dat lijkt te zweven in het atrium: overal valt de ruimtelijkheid op. De Vliegende vis vormt bovendien de fraaie synthese tussen het uitgangspunt van Visser: de natuur, die overal op een of andere manier is terug te vinden, en de geometrische abstractie ervan en het materiaal dat hij gebruikte.

Tussen die twee uitersten, de vroege en late Visser, kun je in je verbeelding de as van de schitterende Jacobsladder (1955) zien, met zijn acht repeterende sikkelvormen van zwartgelakt ijzer die daaromheen lijken te draaien als een trap. Het acht meter hoge werk staat in zijn eentje mooi te zijn naast een eenzame boom, die al even hoog wil reiken. Want esthetiek voert bij deze tentoonstelling de boventoon.

Auschwitz

Kunstwerk Auschwitz

Auschwitz 1957, Collectie Erven Carel Visser. Foto: Rijksmuseum/ Jordi Huisman.

Uit dezelfde tijd als de vroege Visser stamt een ontwerp voor de wedstrijd voor een nieuw oorlogsmonument, Auschwitz (1957), dat nooit is uitgevoerd. Je herkent er de schoorstenen van de gaskamers in en de doodlopende treinrails. De internationale jury vond het te formalistisch, te emotieloos.

In een aflevering van de korte filmportretten Hollandse meesters in de 21e eeuw werd aan Visser gevraagd of Grote Auschwitz (uit het Kröller-Müller Museum) voor een tentoonstelling in 2019 in het Haags Gemeentemuseum (nu Kunstmuseum Den Haag) niet eerst schoongemaakt moest worden. ‘Nee’, antwoordde de kunstenaar. ‘Het mos moet erop blijven zitten.’ En hij had gelijk, want zijn opvatting sluit aan bij wat de gastcurator van deze tentoonstelling, Jan Teeuwisse, in de begeleidende catalogus schrijft: ‘Vissers handschrift in het harde en stugge materiaal is bewust imperfect (…). Hij had vrede met de vergankelijkheid van zijn werk, vond dat zelfs essentieel.’ Op de kleine versie van het ijzeren en stalen kunstwerk ontbreekt het mos en eigenlijk is het jammer dat, om welke reden dan ook, de grote versie niet is te zien.

Als bezoeker kun je geruime tijd blijven staan bij de huid van lood van Signaal 1 en 2 (1964) en er van alles in zien en ontdekken. De werken staan al sinds 2020 in de tuinen, dankzij een schenking van KPN. De twee beelden vormden ook de aanleiding voor deze eerste tentoonstelling van een Nederlandse beeldhouwer in de tuinen. Kunstenaars Richard Long, Barbara Hepworth en Ellsworth Kelly gingen hem onder meer voor.

Kunstwerken Signal 1 en 2

Signaal 1 en 2, 1964, Rijksmuseum, schenking van KPN. Foto: Rijksmuseum/Albertine Dijkema.

Leegte en plantenvormen

De leegte tussen Twee vogels keert, nog voor Vliegende vis, terug in Gat (1968). Het gat wordt als het ware omlijst door twee horizontale en twee verticale ijzeren balken. Volgens een tekstbordje mag je zelf ook hier al kijkend uitmaken of het in dit geval ‘niets’ of ‘alles’ omkadert.

Wat ook terugkeert zijn plantenvormen, zoals in Als een plant (1988). Uit ijzer is een vorm gesneden die op een plant lijkt. ‘Gesneden beelden’, noemden Visser en criticus Carel Blotkamp het werk. Daarmee verwijzen zij zowel naar de vorm van de bladeren als naar het verbod op gesneden beelden uit het Bijbelboek Exodus.

Het is een fijne tentoonstelling met werk van een van de grootste Nederlandse beeldhouwers die al in 1958 deelnam aan de Documenta in Kassel en de Biënnale van Venetië. Later deed hij dat nog eens in Venetië, toen Kho Liang Ie voor de gelegenheid het Rietveldpaviljoen met asfalt bedekte. Van hem is momenteel in het Stedelijk Museum Amsterdam ook een tentoonstelling te zien. Mooi, die gelijktijdigheid.

Film / Documentaire

Steeds beter, steeds mooier

recensie: Famous Orchestras – Royal Concertgebouw Orchestra
Het Concertgebouw © Hans Roggen© Hans Roggen

In Preludium, het muziekmagazine van Het Concertgebouw en het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO), wordt de documentaire over het orkest van de Frans-Duitse televisiezender ARTE (regisseur Andreas Morell) zuinigjes ‘boeiend’ genoemd, maar het is – op enkele kanttekeningen na – méér dan dat.

De documentaire (2025) is de tweede in een reeks van vier over Famous Orchestras: Orchester der Weltklasse. De andere orkesten zijn: de Berliner, de Wiener Philharmoniker en het Orchestre National de France. Natuurlijk: in de Schatkamer van Beeld en Geluid kun je sinds kort ook het vijfdelige portret van het orkest uit 2008 terugzien. En op de eigen website van het KCO staan de ‘mooiste orkestregistraties’, maar zo’n brede en goed in elkaar gezette documentaire als deze verdient alle aandacht.

Karakteristieke klank

Klaus Mäkelä, de toekomstige chef-dirigent, stelt aan het begin dat de karakteristieke klank van het KCO ligt in warmte en transparantie. ‘Warm, transparant en flexibel’, vult muziekjournalist Hans Haffmans aan. Het heeft alles te maken met de beroemde én moeilijke akoestiek van de Grote Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw, aldus directievoorzitter Dominik Winterling. Maar ook – moet worden gezegd – met het ideaalbeeld van elke dirigent die voor het orkest staat. Klank is zo’n beetje de rode draad die in deze documentaire naar voren komt. En daarbij mag het volgens Mäkelä duidelijk zijn dat het vooral gaat om ‘de traditie in onze tijd over te dragen’.

Verschillende dirigenten en componisten

De documentaire gaat terug tot de eerste dirigenten, de beide Willems: Kes en ‘diva’ Mengelberg. Zij zetten de traditie van jonge dirigenten in. Opvallend is de aandacht voor (toen) nieuwe muziek, van bijvoorbeeld Mahler, Schönberg en Stravinsky.
Fascinerend zijn de oude filmfragmenten van Amsterdam, die worden afgewisseld met evenveel fragmenten van repetities en concerten uit dezelfde tijd. Zo zien we het publiek toestromen voor het eerste Mahlerfestival (1920), door een ingang die recent weer is geopend.
Eerste violist Michael Waterman laat partituren en partijen van symfonieën van Mahler zien, met aantekeningen van Willem Mengelberg. Soms op grond van wat de componist tijdens repetities uit de zaal hem toeriep: ‘Niet te langzaam! Niet te langzaam! Niet te langzaam!’ De traditie gaat dus terug tot de bron, de componist zelf. Althoboïste Miriam Pastor Burgos en solofagottist Andrea Cellacchi benadrukken beiden het belang van Mahler voor alle volgende chef-dirigenten van het orkest.

Maar laten we daarbij Anton Bruckner niet vergeten, want na Mengelberg zette met name diens opvolger Eduard van Beinum zijn symfonieën op de lessenaar, waar ze tot op de dag van vandaag regelmatig staan. Denk daarbij ook aan Bernard Haitink, die op zijn tweeëndertigste chef-dirigent werd. Hij gaf de musici een grote vrijheid van spelen. ‘Hij was eerlijk, zonder show en maakte puur muziek’, aldus concertmeester Vesko Eschkenazy.

De eerste niet-Nederlandse dirigent was de Italiaan Riccardo Chailly. Hij had veel aandacht voor precisie en exacte ritmiek. De klank van het orkest werd onder zijn leiding slanker.
Chailly werd opgevolgd door Mariss Jansons, een uitzondering op de regel van jonge dirigenten, want hij was al eenenzestig jaar toen hij door het orkest werd gevraagd om hun chef-dirigent te worden. Het orkest wilde alles geven waarom hij tijdens concerten vroeg. Veelbetekenend in dit verband is het mooie beeld op het moment dat twee eerste violisten elkaar aankijken op een manier van: ‘Fijn, het is gelukt!’
De volgende dirigent in de rij was Daniele Gatti, wederom een Italiaan. Volgens tweede concertmeester Ursula Schoch was hij ‘wild en vaak ongecontroleerd’, wat niet iedereen kon waarderen en een tweespalt binnen het orkest gaf. Kenmerkend was misschien eerder dat hij het orkest ook lelijk kon laten spelen als de muziek daarom vroeg; muziek die te waar is om mooi te zijn. Na Gatti’s vertrek duurde het volgens Schoch lang voor er weer een eenheid binnen de gelederen kwam.
Nu moet er weer een dirigent komen die aan een mooie klank en technische details gaat werken. Die is gevonden in de Fin Klaus Mäkelä. Hij brengt weer vrijheid in het spel volgens piccolobespeler Vincent Cortvrint en moet de speelcultuur van oudsher zowel bewaren als op een hoger plan brengen. Net als Haitink is hij een musicus onder de musici.

Talenten van de toekomst

Omdat de documentaire naar volledigheid lijkt te streven, is er ook kort aandacht voor onder meer de Academie van het Concertgebouworkest en Concertgebouw Orchestra Young. Hierin zitten de talenten van de toekomst. De twee ere-dirigenten, Nikolaus Harnoncourt en Iván Fischer, worden genoemd en er zijn beelden van gastdirigent Barbara Hannigan, die in 2022 bij het orkest debuteerde.

Er komt nog veel meer voorbij, waaronder de tournees die belangrijk zijn voor het orkest. Belangrijk voor de uitstraling, het image en ook voor de teambuilding binnen het orkest. Hetzelfde programma dat op reis wordt meegenomen, wordt er door herhaaldelijk spelen in telkens andere, soms qua akoestiek moeilijke zalen, steeds beter op.

Of dit allemaal te veel van het goede is, kan in het midden worden gelaten, omdat het uiteindelijk tot een mooi totaalbeeld van de veelzijdige bezigheden van het orkest leidt. Waarbij veel, zo niet alles, is gericht op (technisch) steeds beter worden, steeds mooier spelen. En daar zijn ze al zo goed in, individueel én samen…

Gezien op: ARTE
Nog te zien tot: 9 oktober 2026

Theater / Voorstelling

Vrijheid, verdraagzaamheid en tolerantie zijn het hoogste goed

recensie: Spinoza - de Mokum Musical - NITE + Club Guy & Roni, HIIIT & Het Muziek
Madam X en SpinozaGergely Ofner

Elke mens is vrij te denken wat die zelf wil, zonder te worden gedwarsboomd of gestraft door de wetten van enigerlei godsdienst of die van de staat. Spinoza – de Mokum Musical zet deze stellingname neer als de basis van de filosofie van de zeventiende-eeuwse Amsterdamse denker Spinoza.

Spinoza staat te boek als de belangrijkste filosoof die Nederland ooit heeft voortgebracht. Een samenwerkingsverband van NITE + Club Guy & Roni, HIIIT & Het Muziek maakt over Spinoza en zijn gedachtegoed deze zomer de grote jaarlijkse openluchtvoorstelling in het Amsterdamse Bostheater. Een combinatie van theater, zang, dans en muziek. Deze musical staat vanaf het eerste moment als een huis.

Vluchteling

Amsterdam, de zeventiende eeuw. Het openingsbeeld van Spinoza – de Mokum Musical laat een sekswerker zien, gehuld in (koninklijk) oranje, en rabbijnen in witte gewaden. ‘Gewone’ Amsterdamse Joden kruipen in vieze kleren vanaf alle kanten de speelvloer op: deze mensen zijn als vluchteling naar de stad gekomen, op een gegeven moment. De Amsterdamse Joden beginnen een heftige groepsdans op swingende livemuziek.

Bekeren tot het christendom

We zien een vrouw met haar drie kinderen, te midden van de sluipende Joodse mensen. Die vrouw stelt de moeder voor van Baruch Spinoza (Amsterdam, 1632 – Den Haag, 1677). Zij is een nakomeling van Portugese Joden die uit het zuiden vluchtten, omdat ze onder druk werden gezet zich te bekeren tot het christendom.

Met het gegeven dat het hier gaat om vluchtelingen, is de toon voor de voorstelling gezet: met de situatie tijdens de zeventiende eeuw wordt expliciet verwezen naar die van vandaag.
Deze muziektheatervoorstelling gaat over vluchtelingen die moeilijk een plek kunnen vinden. Over conflicten en oorlogen. Over machtsmisbruik door godsdienstige en wereldlijke leiders. Over het teloorgaan van de democratie. Zelfs de Verenigde Staten van Donald Trump komen voorbij, voor de goede verstaander.

Vrijheid

Het levensverhaal en het gedachtegoed van Spinoza fungeren daarmee vooral als kapstok om het in het theater te hebben over verdraagzaamheid en tolerantie. Over de vrijheid te mogen zijn wie je bent, te mogen denken, te geloven en te zeggen wat je zelf wilt. En Spinoza – de Mokum Musical bevraagt hedendaagse slagvelden. Daarmee is dit geen exacte biografie van de filosoof.

Gay

Met het werkelijke levensverhaal van Spinoza nemen de tekstschrijvers het niet zo heel nauw. Zo kwam hij niet met zijn moeder en zussen per schip aan in Nederland: hij is in Amsterdam geboren. In het Bostheater is Spinoza expliciet gay. Feit is dat de historische figuur Spinoza niet getrouwd was en geen nakomelingen had. Over eventuele relaties is niets bekend. Er is inderdaad een biograaf die suggereert dat hij mogelijk gay was, maar dat is allesbehalve zeker.
Niettemin: in een voorstelling die het accent legt op mogen zijn wie je bent, op vrijheid van denken en doen, is het charmant de filosoof queer te laten zijn.

Bento

De echte Baruch Spinoza was van Joods-Portugese komaf. De Latijnse versie van zijn naam was Benedictus de Spinoza, in het dagelijks gebruik ingekort tot ‘Bento’ en zo heet Spinoza in het Amsterdamse Bos ook.
Spinoza krijgt het aan de stok met de joodse hoogwaardigheidsbekleders van Amsterdam, omdat hij al als adolescent stelt dat de geschriften in de Thora, het heilige boek van de joden, nooit afkomstig kunnen zijn van een god, maar gewoon zijn bedacht door mensen. Spinoza zet zich daarnaast af tegen de joodse voorschriften rondom eten en drinken. Hij ontwikkelt gaandeweg zijn eigen filosofie, die we kennen als het rationalisme. Daarmee is hij een van de eerste filosofen van de Verlichting. Die gaat uit van de rede, van het menselijk verstand, van de kennis die we opdoen met behulp van wetenschappelijk onderzoek.

Op een goed moment wordt deze godslasterlijke filosoof door de Amsterdamse Joodse gemeenschap in de ban gedaan. Daarna verlaat Baruch Spinoza Amsterdam en zwerft van stad naar stad. De kost verdient hij niet met zijn filosofische geschriften, maar met het slijpen van lenzen. Doordat het stof dat daarbij vrijkomt in zijn longen terechtkomt, wordt hij ziek. Hij sterft daaraan in 1677 in Den Haag. Zijn belangrijkste werk, de Ethica, wordt pas na zijn dood gepubliceerd.

Verstrooid

De makers van Spinoza – de Mokum Musical maken van de filosoof een rechtlijnig man die met iedereen ruzie krijgt, omdat hij niet van zijn standpunten wil afwijken. Olaf Ait Tami zet Bento enerzijds gepassioneerd, anderzijds nogal verstrooid neer, als een boekenwurm die niet helemaal doorheeft wat er in zijn dagelijkse omgeving gebeurt.

Zijn naaste verwanten zijn zijn zussen Rebecca en Miriam. Terwijl Rebecca (Sarah Janneh) trouwt met rabbijn Samuel de Casseres, en dus steil is in de joodse leer, is Miriam (Nimuë Walraven) het eigenlijk eens met broer Bento. (Nota bene: in de echte geschiedenis trouwt Samuel de Casseres met Miriam – maar vooruit).
Omdat de diepgelovige rabbijn door dat huwelijk zijn zwager is geworden, vervreemdt Bento ook nog van zijn familie.

Nachtvlinder

De enige gemeenschap die hem echt omarmt, is die van de vrouwen en mannen van lichte zeden en die van de achterkamertjes. Die gemeenschap wordt hier vooral vertegenwoordigd door de flamboyante nachtvlinder Madame X (een geestige, scherpe en sarcastische Malou Gorter). Madame X is gehuld in een oranje kimono, met eromheen een lap met een vlinder erop geprint. De vlinder staat hier voor vrijheid, voor kunnen wegvliegen.
In die tolerante wereld wordt Bento verliefd op Simon (Joes Brauers). Maar zelfs Simon moet het afleggen tegen het werk aan zijn filosofische geschriften.

Wat Spinoza’s gedachten en filosofieën over vrijheid, godsdienst en tolerantie in grote lijnen inhouden, wordt in fragmenten door verschillende spelers uitgesproken. Die teksten zijn soms wat cryptisch, breedvoerig en bovendien worden sommige herhaald. Dat is jammer, want daardoor wordt deze oogstrelende voorstelling onvermijdelijk een lange zit.

Spectrum

In het Amsterdamse Bostheater zetten NITE + Club Guy & Roni, HIIIT & Het Muziek dit verhaal neer in een decor dat opgebouwd is uit talloze steigerbuizen, die voornamelijk schuin zijn geplaatst. In de achterwand is een verhoogd podium gebouwd voor de musici van HIIIT & Het Muziek. Zij hebben een enorm spectrum aan muziekstijlen in petto, waaronder op Joodse klezmer geïnspireerde melodieën.

In het midden van de speelvloer staat een groot zwart decorblok, waarop sleutelscènes zich afspelen. Aan weerszijden van de speelvloer hangen tussen de steigerbuizen plateautjes waarop individuele spelers en zangers staan, zingen en dansen.

Ballon

De dansers van NITE + Club Guy & Roni vormen een soort Grieks koor, dat voortdurend commentaar levert op de handeling. Zij voeren solo’s en groepsballetten uit (choreografie: Roni Haver) en ze nemen veel liedjes voor hun rekening.
Een opvallend element in een aantal van de kostuums (kostuums: Benji Nijenhuis) is een soort dekbedhoes die in de breedte wordt gedragen. Zo’n hoes bolt tijdens het lopen onvermijdelijk op tot een enorme ballon. Extra fraai is wanneer die ballonnen ook nog zijn bedrukt met grote vlinders, die de vrijheid benadrukken.

De uitgekiende ensembleregie van Guy Weizman smelt deze mengelmoes van spelers, dansers en musici samen tot een zinvolle en meeslepende belevenis.

Tekst: Rik van den Bos, Marieke van Veen, Lev Avitan
Liedteksten: Guy Weizman
Choreografie: Roni Haver
Compositie: David Dramm, Pink Oculus
Muzikanten: Angelo Ursini (klarinet/saxofoon/fluiten), Giordano Mor (trombone), Karima El Fillali (zang), Al Mutasim Billah Hasan (ney/oud/toetsen), Niels Meliefste (slagwerk), Noa Eyl (viool), Zofia Sofinka Imiela (toetsen/zangcoach) 
Decor: Ascon de Nijs
Kostuums: Benji Nijenhuis 
Licht: Maarten van Rossem

Theater / Voorstelling

Wanhopige strijd tegen de eigen demonen

recensie: De architect – ITA Ensemble/Rebecca Frecknall
DA_FABIAN CALIS_27-05-2026_7987Fabian Calis

De oudere generatie vecht snoeihard om haar leidende positie te behouden: door hard te schreeuwen, tegen te werken, te manipuleren, desnoods door te liegen. De jonge garde staat niettemin te trappelen om het stokje over te nemen. Deze concurrentiestrijd is het centrale thema van De architect van ITA Ensemble. De weerstand van de ouderen is bij voorbaat kansloos: de jongere generatie laat zich uiteindelijk niet tegenhouden.

‘Denk je dat het gaat onweren?’ vraagt Katelyn aan haar verloofde Gideon, terwijl de regen over de ramen gutst. Het slechte weer voorspelt onheil in De architect. En ‘Onheil’ is de middelste naam van de Noorse toneelschrijver Henrik Ibsen, op wiens Bouwmeester Solness (1892) dit stuk van ITA Ensemble is gebaseerd.

Toparchitect

De Britse regisseur en tekstbewerker Rebecca Frecknall actualiseerde het stuk en boog het om naar een situatie die meer van nu is. De toparchitect van de gevestigde generatie is geen oudere man, zoals bij Ibsen, maar een oudere vrouw: Solness wordt Sela, die haar strepen als bouwmeester ruimschoots heeft verdiend. Sela is getrouwd met een vrouw: Aline.

Toekomst

De nieuwe generatie in De architect wordt om te beginnen vertegenwoordigd door de enthousiaste, getalenteerde Gideon. Hij is bouwkundig tekenaar: een treetje lager dan architect. Toch hoopt hij snel de leiding over het architectenbureau te kunnen overnemen van zijn baas Sela.
Gideon en Katelyn zijn dolverliefd en verwachtingsvol over de toekomst. Katelyn (Ilke Paddenburg) is bovendien zwanger: alweer een nieuwe generatie is in aantocht.

Maar als Sela binnenkomt, slaat de stemming onmiddellijk om. Sela blaast hoog van de toren. Ze is autoritair, dominant, schreeuwt, valt iedereen in de rede. Het is wel duidelijk wie hier de ster-bouwmeester is. Gideon (Sanne den Hartogh) laat zich met een geknakt nekje de mantel uitvegen, omdat hij het heeft gewaagd ongevraagd initiatief te tonen.

Zwakte

Het hele kantoor danst vooralsnog naar Sela’s pijpen. Gideon en Katelyn, maar ook de dokter, Herdal, die kind aan huis is. Echtgenote Aline is de enige die Sela van repliek durft te dienen.
Aline heeft echter haar eigen zwakte: Sela en Aline hebben samen een zoon gehad, Jonas, die zelfmoord heeft gepleegd. Het lukt Aline niet zijn dood te verwerken. Ze verdrinkt haar verdriet, heeft te allen tijde een glas wijn in de hand.

Affaire

De plotwending die er vanaf het begin aan zit te komen, wordt veroorzaakt door de jonge vrouw Hilde (Eefje Paddenburg). Druipnat maakt zij vanuit het noodweer haar entree. Hilde mag blijven logeren, besluiten de bewoners. De natte jurk gaat uit, ze krijgt droge kleren die van de overleden zoon zijn geweest.
Hilde wacht tot ze met Sela alleen is om aan de oudere vrouw uit te leggen dat zij elkaar allang kennen: toen Hilde een 15-jarig meisje was, en Sela al een gearriveerde architect, hebben de twee een geheime affaire gehad. Sela heeft die achter zich gelaten, maar voor Hilde was ze belangrijk.

Op onheil hebben Scandinavische toneelschrijvers het patent; zo ook in dit stuk. Niet Gideon, maar Hilde leidt Sela naar de afgrond. De oude garde gaat niet ten onder aan de strijd om vakmanschap, maar aan de liefde.

Demoon

Dit roept de vraag op wie de jonge vrouw Hilde eigenlijk is. Het openingsbeeld van deze voorstelling laat Hilde zien die zwijgend over het lange bureau van Sela heen loopt: bij wijze van vooraankondiging van de ‘geest’ die met haar zal verschijnen. Op dat moment is Hilde er dus nog niet.

Wanneer ze verderop in het stuk alleen zijn, herinnert Hilde Sela eraan dat de oudere vrouw ooit heeft gezegd dat zij een kenmerk delen: ze dragen allebei een ‘demoon’. Het woord verwijst naar een mythisch wezen tussen mens en godheid in. Je kunt je daarmee zelfs afvragen of in de interpretatie van Frecknall Hilde ‘als mens’ wel bestaat, of dat ze een soort geest is die de boel definitief uit balans brengt.

Frecknall laat Sela en Hilde een lange dialoog aangaan, zo ver mogelijk van elkaar verwijderd, ieder aan een uiterste van de speelvloer. Daarbij krimpt Sela in elkaar en klimt Hilde overal bovenop. Een mogelijke interpretatie van deze enscenering is dat Sela een innerlijke strijd voert – met zichzelf dus.

Buik-boks

Regisseur Frecknall kiest bijna per personage voor een andere speelstijl. Marieke Heebink zet Sela grotesk neer, tegen het clowneske aan, met grote gebaren en een opgezette borst. Tot intimiteit is deze Sela niet in staat: ze geeft huisarts Herdal (Eelco Smits) een soort buik-boks bij wijze van knuffel.

De Hilde van Eefje Paddenburg praat tamelijk monotoon, steeds op ongeveer hetzelfde volume en dezelfde toonhoogte; enigszins gekunsteld. Ze klimt boven op tafels, op de bank, plaatst een voet ín een maquette van Sela. Ze zet een soort elfje neer dat boven de materie zweeft.

Cynisch

Opvallend sterk en consistent is Janni Goslinga als Aline, de alcoholische, rouwende echtgenote. Ze redeneert, discussieert, vleit, is cynisch; en prikt met haar analyses de ballon van ongevoeligheid van Sela door.

Mooi is ook Sanne den Hartogh als de ambitieuze jongere concurrent. Den Hartogh pocht als Sela er niet is en is kruiperig wanneer ze er wél is.

Huisarts Herdal en de zwangere Katelyn krijgen van Frecknall weinig diepgang of kleur, behalve om Sela zich superieur te laten voelen aan deze personages.

Poppenhuis

Buitengewoon fraai is het decor (scenografie: Chloe Lamford). Dat houdt het midden tussen een hyperrealistische ruimte en een poppenhuis. Het stelt een architectenbureau voor, vol designmeubelen en maquettes. Een transparante ruimte met hoge ramen, opdat de tekenaars veel licht op hun werk zullen hebben.
De hal van het huis gaat schuil achter een halve wand van losse verticale latten waartussen ruimte is gelaten. Zo kunnen binnenkomende of vertrekkende personages aanwezig zijn, stiekem meekijken en -luisteren zonder dat de mensen in de kantoorruimte doorhebben dat ze er zijn.

Vaart

Makke aan De architect is dat het geheel nogal onevenwichtig is. De start is vliegend, sterk, snel, bevlogen. Maar vanaf het moment dat Hilde met haar ‘demoon’ binnen is, verliest de voorstelling aan vaart, waardoor ze uiteindelijk zelfs een beetje begint te slepen.
Zoals we bij Frecknall wel vaker horen, maakt ze ook in De architect gebruik van een erg aanwezige soundscape, met alles van strijkers tot een mechanische beat (geluidsontwerp: George Dennis).

De architect is een voorstelling die niet helemaal strak in haar vel zit, maar wel een met een fijne ondertoon: oudere generaties moeten jongere op een goed moment de ruimte gunnen.

Tekst naar: Henrik Ibsen – Bouwmeester Solness
Scenografie: Chloe Lamford
Kostuumontwerp: An D’Huys
Lichtontwerp: Jack Knowles
Geluidsontwerp: George Dennis

Theater / Voorstelling

Bij voorbaat kansloos

recensie: Het incident – ITA Ensemble
HET INCIDENT_PERS_FEE GOLIN--2Fee Golin

Discriminatie en racisme zijn vandaag de dag zó vanzelfsprekend, dat we vaak niet eens doorhebben hoe bepalend ze zijn. De slachtoffers voelen dat des te beter. Zo ook de scholier Guadalupe in de solovoorstelling Het incident van ITA Ensemble. Hoewel intelligent, is het meisje door haar achtergrond en kleur bij voorbaat gedoemd tot mislukken.

Vijftien jaar is ze, nog net geen zestien, het meisje dat met een joekel van een blauw oog en een hechting in haar wenkbrauw moet verschijnen bij de rector en de zogeheten zorgcoördinator. De vraag is hoe deze scholier ertoe is gekomen een lelijk misdrijf te plegen. Wat is er aan het incident voorafgegaan, wat speelt er allemaal in zo’n leven? Wat gaat er in haar hoofd om, en waarom is dat zo?

Wanhoop

Als antwoord op deze vragen springt Guadalupe, gespeeld door June Yanez, om te beginnen twee maanden terug in de tijd. In korte, heftige, maar ook gevoelige en grappige scènes schetst Guadalupe het beeld van de omstandigheden en gebeurtenissen die haar uiteindelijk tot wanhoop hebben gedreven.

Een vader heeft ze niet, moeder is afwezig, thuis heeft ze een klein zusje. Het belangrijkste deel van haar leven speelt zich af op school. Guadalupe zou het in principe ver kunnen schoppen. Maar ondanks haar intelligentie wordt haar schoolcarrière een mislukking. Ze wordt steeds van school gestuurd, totdat ze in het afvoerputje van het systeem terecht is gekomen: ‘Dit is de plek waar je heen gaat als geen school je meer wil hebben.’ Daar raakt ze in de problemen doordat ze hardnekkig te laat komt. En regels zijn regels, wie te laat komt, krijgt straf.

Beperking

June Yanez heeft als speelvlak niet meer dan een grote grijze kubus van één kubieke meter tot haar beschikking. De hele voorstelling speelt zich af boven op die kubus. Daarop staat, danst, ligt, kruipt, hurkt Yanez, gehuld in zwarte kleren.

De afbakening van die kubus dwingt de acteur tot samengebald spel, klein maar heftig, maar de beperking staat ook voor de kleine wereld waarin Guadalupe leeft en waaraan ze zich niet kan onttrekken.

Rijke bitch

Het stuk is vormgegeven als één lange monologue intérieur. Daarin vertelt Guadalupe haar verhaal. Met de kin op de borst kijkt ze van onder haar wenkbrauwen de wereld in. Aanvallend, maar ook kwetsbaar, angstig, onzeker. Daarnaast zet Guadalupe negen andere personages neer: vriendinnen, klasgenoten, leraren, haar zusje, de kleuterjuf, kennissen. Ieder personage heeft een eigen lichaamstaal, gelaatsuitdrukking, stembuiging.
Zo beeldt ze de bekakte moeder van een rijke vriendin uit. Die moeder wil de jongelui die bij haar kind op bezoek zijn zicht op beeldende kunst bijbrengen. In een minuut tijd, met slechts een paar gebaren, gelaatsuitdrukkingen en stembuigingen, maakt Yanez van deze vrouw een onuitstaanbare rijke bitch die uiteraard makkelijk praten heeft tegen de kansloze pubers.

Straattaal

Yanez schakelt als een razende van personage naar personage. Van monoloog naar dialoog, of zelfs naar een gesprek met drie mensen plus haar moeder op FaceTime op een denkbeeldige telefoon. Van Standaardnederlands naar straattaal, zelfs naar Frans.

Gaandeweg ontrolt zich het verhaal van een meisje dat op het eerste gezicht een grofgebekte rotpuber is met lak aan regels, maar dat in werkelijkheid bang is, eenzaam en machteloos. Ze zit zodanig klem in de omstandigheden waarin ze moet functioneren, dat ze zich onmogelijk ‘normaal’ kan ontwikkelen, laat staan floreren of zelfs excelleren.

Veelzijdig

Het grote talent June Yanez (°1997), nieuwe aanwinst van ITA Ensemble, gaat in de regie van Zephyr Brüggen tot het uiterste. Brüggen staat bekend om haar zeer lijfelijke ensceneringen, waarin ruimte is voor humor, en waarin schijnbare chaos uiteindelijk toch leidt tot een rond verhaal. In Yanez treft zij een veelzijdige, gedreven acteur, die op het manische af in staat is elk denkbaar personage razendsnel geloofwaardig en zelfs geestig neer te zetten.

Aanklacht

Deze tekst van Leila Sahir is geïnspireerd door de HUMAN documentaireserie Klassen van Sarah Sylbing en Ester Gould, over kansarme scholieren in Amsterdam Noord.
Het incident is – onder de bovenlaag van een klein, persoonlijk verhaal – een maatschappelijke aanklacht tegen een wereld waarin ‘wit en kapitaalkrachtig’ bij voorbaat met 1-0 voorstaat, ten koste van ‘van kleur en arm’. Het is een aanklacht tegen het rigide schoolsysteem, waarin regels belangrijker zijn dan leerlingen en hun persoonlijke drijfveren. Structureel onbegrip kan een mens tot ernstige daden drijven.

Meer oog voor de situatie waarin zulke jongeren zitten is nodig. Misschien lijken ze lastig en onhandelbaar, maar oordeel niet voordat je weet wat er misschien allemaal achter hun daden zit.

Tekst: Leila Sahir
Lichtontwerp: Xenia Filimonova
Geluid: Jonathan Salas

Theater / Voorstelling

Vruchtbare kruisbestuiving tussen ballet en streetdance

recensie: GRIMM (8+) – Junior Company van Het Nationale Ballet & ISH Dance Collective
2605 NOB ISH GRIMM ©MichelSchnater 0016Michel Schnater

Zeg ‘Grimm’ en je zegt sprookjes. Veel sprookjes van de Duitse gebroeders Grimm zijn inmiddels gebruikt voor klassieke balletten. ISH Dance Collective en de Junior Company van het Nationale Ballet blazen daar nu een frisse wind doorheen met hún versie. In de sterke en grappige familievoorstelling GRIMM klutsen ze een heel stel sprookjes door elkaar, gedanst op een swingende soundscape van geluidsontwerper Scanner.

De setting is het schemergebied tussen realiteit en fantasie. Broers Jack (Lars de Vos) en Will (Jenson Blight) zitten op twee rode zitzakken met hun rug naar de zaal als gekken te gamen. Op een groot beeldscherm in de achterwand zien we racende en over de kop slaande auto’s. Dan komt vader binnen. Bij wijze van les neemt hij zijn zoons hun consoles af: door al dat gegame stompt je fantasie af. Hij geeft hun een appel.

Het beeldscherm gaat op zwart. Ze gooien de appel naar het lege beeldscherm, maar het ding vliegt er doorheen. Het beeldscherm is zomaar veranderd in een poort. En zoals in Alice in Wonderland via een konijnenhol, belanden de broers via deze poort in een sprookjeswereld.

Aanbidders

Vanaf dat moment tuimelen de broers door een aaneenschakeling van sprookjes en ontmoeten ze de ene sprookjesfiguur na de andere. Grimm-figuren zoals Roodkapje (Léa Sauvignon), Sneeuwwitje (Rosa Cabrera Nuesi), Assepoester (Raquel Tijsterman), Doornroosje (Annabelle Eubanks), Raponsje (Micka Karlsson). Dwergen, prinsen en aanbidders dansen om hen heen. Brother Jack heeft een oogje op Assepoester.

De sprookjeswereld wordt echter overvleugeld door een heks met een glazen bol (Patrick Karijowidjojo). Hij stuurt het kwaad aan, geholpen door de Wolf (Liam McCall) van Roodkapje. Die Wolf heeft op zijn beurt een paar wolvinnen als hulpje.

Combinatie

Door deze mix van personages ontstaat een aaneenschakeling van verhalende dansen. Choreografen Marco Gerris (ISH) en Ernst Meisner (Junior Company) vlechten zorgvuldig beide dansstijlen door elkaar heen. Ze hebben er zorg voor gedragen dat elke dans een combinatie is van ballet en streetdance in al zijn verschijningsvormen, zoals hiphop, locking en breakdance.

De ene helft van de dansers loopt op spitzen, de andere op bijvoorbeeld sneakers. Veel van de kostuums zijn geïnspireerd op degene die Disney zijn sprookjesfiguren aantrekt. Zo heeft Sneeuwwitje de Disney-jurk van de sprookjesfiguur aan, maar dan ingekort tot ballerina-lengte.

Er zijn solo’s, duetten, trio’s, kwartetten en groepsdansen. Gerris en Meisner werken met een groot ensemble van professionele dansers, deels van (ver) over de landsgrenzen. Zo beschikken ze over de weergaloze en charismatische breakdancer Dietrich Pott. De Raponsje van Micka Karlsson is tissue-acrobaat.

Oogstrelend resultaat

De kruisbestuiving tussen klassiek ballet en allerlei soorten streetdance levert méér op dan de som der delen, een soort 1 + 1 = 3. De dansstijlen inspireren en versterken elkaar. Het resultaat is zowel geestig als oogstrelend.

Voor elke nieuwe passage komt geluidsontwerper en componist Scanner (Robin Rimbaud) met andere muziek. Elke scène krijgt een eigen decor dat op het achterdoek wordt geprojecteerd (video- en decorontwerp: Aitor Biedma).

Hernieuwde versie

GRIMM is op papier een herneming van een voorstelling die ISH Dance Collective en Junior Company in 2018 brachten. Deze hernieuwde versie is in de loop der jaren echter duidelijk gerijpt. Ze is sterker, strakker, preciezer.

Ook al verlopen groepsdansen niet altijd helemaal synchroon en haalt er weleens een danser per abuis te hard uit, is dit een uitstekend gelukte familievoorstelling.

Muziek: Scanner (Robin Rimbaud)
Video- en decorontwerp: Aitor Biedma
Kostuumontwerp: Studio Ruim
Lichtontwerp: Mike den Ottollander