Wervelende kennismaking met overleden Deense schrijver
Roel Van BerckelaerDat het niet goed gaat aflopen met auteur Tove Ditlevsen is al bij het openingsbeeld zonneklaar. Het personage ligt al in haar doodskist; foto van haar in betere tijden ernaast. ITA Ensemble brengt in de regie van Eline Arbo een weergaloos epos over deze Deense schrijver, onder de titel De Kopenhagen Trilogie.
Meisjes kunnen geen dichter worden; daarover is vader Ditlevsen zeer stellig wanneer bij dochter Tove nog op de basisschool de eerste schrijfkriebels opkomen. En moeder ziet een schrijvende dochter al helemáál niet zitten: ze moet gewoon trouwen en kinderen krijgen; zo hoort het leven van een vrouw eruit te zien. Maar de drang tot schrijven is voor Tove sterker dan de vooroordelen: ‘Ik wil een man, een huis en kinderen. En ook nog schrijven.’
Wie is Ditlevsen
Regisseur Eline Arbo – van Noorse komaf – groeide op met de boeken van de Deense dichter en romanschrijver Tove Ditlevsen (1917-1976). Hoewel ze wereldberoemd is in Denemarken, is Ditlevsen hier te lande weinig bekend.
Reden voor ITA Ensemble om haar tijdens deze 3,5 uur durende voorstelling eerst bij het publiek te introduceren: de doodbidder houdt een grafrede bij de kist. Daarin worden haar leven en verdiensten in grote lijnen uit de doeken gedaan. Het ‘lijk’ komt echter op hilarische wijze tot leven en stapt uit haar kist.
Rood schriftje
Dichter en schrijver Tove Ditlevsen was afkomstig uit een kansloos arbeidersgezin in Kopenhagen, in een buurt waarin geweld en alcohol alles bepaalden. Geen omgeving om een groots schrijver voort te brengen. Toch krijgt ze volgens de overlevering van haar ouders een poëziealbum om haar gedichten in op te schrijven. In de voorstelling wordt de drang om te schrijven gesymboliseerd door een rood schriftje dat Tove (Maria Kraakman) steeds onder haar kleren verbergt.
Maria Kraakman zet Tove Ditlevsen scherp, komisch, slim en ontroerend neer. En vanaf de eerste scène met de doodskist staat De Kopenhagen Trilogie als een huis. Die kist blijft de hele voorstelling lang op het podium staan, als een soort aankondiging van hoe deze biografische schets van een schrijver onvermijdelijk afloopt.
Van school af
De Kopenhagen Trilogie vertelt Ditlevsens levensverhaal. Hoewel ze duidelijk heel intelligent is, moet ze op haar veertiende van school om te gaan werken. Ze werkt vooral als schoonmaakster. Opvallend is hoe vanzelfsprekend het was dat mannelijke collega’s in die tijd met hun tengels aan meisjes zaten. Uiteindelijk trouwt Tove op haar 22e met de oudere redacteur Viggo, die haar helpt haar literaire debuut te maken.
Ditlevsen is echter dol op mannen, ze trouwt in totaal vier keer. Ze krijgt drie kinderen bij drie mannen. Haar derde echtgenoot, Carl, bestrijdt alles wat Tove mankeert met behulp van drugs. Zo raakt de toch al psychisch worstelende Ditlevsen verslaafd. Ze kampt de rest van haar leven met depressies en verslavingen. Uiteindelijk wordt ze dood aangetroffen. Ze publiceerde dertig boeken en dichtbundels. Eline Arbo en Peter van Kaaij baseerden de tekst van De Kopenhagen Trilogie op drie autobiografische romans van Ditlevsen.
Lichaamstaal
De keuze voor Maria Kraakman als de geëxalteerde, getroebleerde schrijver is een schot in de roos. Zij zet eerst een springerig, nogal ongelukkig kind neer. Een mooie regievondst is om alle kinderen tijdens het zingen van een psalm ongeveer dezelfde, tamelijk alledaagse lichaamstaal te geven, terwijl Kraakman Tove joelend in de rondte laat springen. Later speelt ze een gepassioneerde volwassene met een uitbundige lichaamstaal.
De chemie tussen regisseur Arbo en Kraakman is zeer vruchtbaar, eerder maakten ze samen de bejubelde voorstelling Prima Facie.
Livemuziek
Ook voor het overige heeft Arbo de beschikking over een ensemble van topacteurs: Chris Nietvelt, Marieke Heebink, Peter Bolhuis, Minne Koole, Sanne den Hartogh, June Yanez en Dim Koning. Daarbij speelt de onvolprezen Chris Nietvelt de tobberige, kleinburgerlijke moeder van Ditlevsen. De overige acteurs nemen alle andere personages voor hun rekening. Bovendien verzorgen ze tijdens de voorstelling livemuziek en zang, gecomponeerd door Thijs van Vuure. Dim Koning blijkt daarbij een uitstekend (elektrisch) gitarist.
Wervelend
Vooral het deel voorafgaand aan de pauze vormt geniaal theater. In hoog tempo, wervelend, geestig wordt de jeugd van Tove Ditlevsen verbeeld. Jammer is dat het gedeelte na de pauze minder strak in zijn vel zit. In dat deel staat de keuze voor Carl, de derde echtgenoot, centraal. Carl brengt de geestelijk labiele Ditlevsen aan de drugs en hij maakt aan alle kanten misbruik van haar. Arbo laat dat keer op keer zien. Ongetwijfeld heeft Ditlevsen het leven met Carl zelf zo opgeschreven, maar de voortdurende herhalingen halen de vaart uit de voorstelling.
Onbereikbaar ideaal
In dat tweede deel zitten wel ook de fraaiste visuele effecten (scenografie: Pascal Leboucq). Variaties met de vijf achterdoeken die dienen als decor verbeelden de toenemende staat van verwarring van Ditlevsen. Het licht en de mise-en-scène van de overige acteurs doen daar nog een schepje bovenop.
De Kopenhagen Trilogie schetst een helder tijdsbeeld van het Kopenhagen van de eerste helft van de twintigste eeuw. Was je in armoede geboren, dan was rijk worden een onbereikbaar ideaal. Het was een tijd waarin vrouwen in de wereld van kunst en literatuur nauwelijks een rol speelden. De druk op een vrouwelijke kunstenaar als Ditlevsen – met ook nog een huishouden en kinderen – was enorm hoog. Dat ze zichzelf te gronde richtte, is daarmee niet eens zo heel verwonderlijk.
Bewerking: Eline Arbo en Peter van Kaaij
Compositie en muziekregie: Thijs van Vuure
Scenografie: Pascal Leboucq
Kostuumontwerp: Rebekka Wörmann
Lichtontwerp: Varja Klosse

Roel Van Berckelaer
Pixabay (https://pixabay.com/photos/khiva-city-wall-pinnacles-old-198601/)
Eddy Wenting
Bol.com
Pexels: https://www.pexels.com/photo/wood-people-music-musician-9401772/
Moon Saris
Moon Saris
https://pixabay.com/photos/windmills-old-mills-landmark-ruin-593480/
Ann-Marie Schwanke
Ann-Marie Schwanke
Filmdepot
Dylan Posso
Dylan Posso
Bram Willems
foto: Rijksmuseum/Amie Galbraith
foto: Rijksmuseum/Amie Galbraith



Joe Meijer
© Hans Roggen
© Hans Roggen
© 2022 Orion Releasing LLC. All Rights Reserved/Pathé Thuis
Gergely Ofner
Gergely Ofner
Eef Gouw
Fabian Calis
Fabian Calis
Fee Golin
Fee Golin
Machiel Coehorst
Michel Schnater
Michel Schnater
Bart Grietens
Unsplash (https://unsplash.com/photos/yUY4rEElc6E)
Joep van Aert