Dit signalement is onderdeel van de Klassieker-rubriek van de boekenredactie van 8WEEKLY, gepubliceerd in september en oktober 2026. Voor de andere bijdragen aan deze rubriek, zie de links onderaan dit artikel.

No sex please, we’re British

Met de gids The Wonder of England van Jane Symons en de oude Ford van wijlen lord Darlington vertrekt de licht onzekere Stevens naar zijn bestemming. De vierdaagse reis naar juffrouw Kenton leidt uiteindelijk tot een reflectie op de betekenis van zijn leven, dat in het teken heeft gestaan van blindelingse plichtsgetrouwheid en zelfopofferende dienstbaarheid. De huishoudster heeft in de glorietijden van Darlington meerdere keren, tevergeefs, geprobeerd zijn hart te openen en hem te verleiden tot een liefdesrelatie. De arme meneer Stevens was slechts in staat deze momenten van intimiteit te tolereren door ze te relativeren tot werkgerelateerd overleg.

Trots legt hij in een passage uit dat continentale Europeanen ongeschikt zijn voor het butlerschap, omdat ‘zij van nature niet in staat zijn tot de emotionele beheersing waartoe alleen het Engelse volk in staat is’. De pijnlijkste gebeurtenis van zijn boven alles verheven plichtsbesef vindt plaats tijdens het eenzame sterfbed van zijn zieke vader. Zijn meester, lord Darlington, houdt tegelijkertijd een belangrijke vergadering met enige heren, en de arme Stevens legt op dat kritische moment zijn prioriteit volledig bij zijn werkgever.

Uurwerk

De rest van de dag toont het Engeland van tijdens de industrialisatiefase in de zeventiende en achttiende eeuw. In de loop van die periode is het ideaal en de metafoor van de maatschappij als uurwerk ontstaan. Het Verenigd Koninkrijk loopt voorop in deze ontwikkeling van een rurale naar geïndustrialiseerde samenleving. Elk mens wordt gezien als een radartje van de maatschappij in haar geheel en levert zijn bijdrage hieraan. De Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) is een van de grondleggers van deze moderne politieke theorie. Instincten en natuurlijke behoeften en gevoelens moeten ondergeschikt zijn aan het belang van de maatschappij. De natuur van het individu is in de visie van Hobbes zelfzuchtig en destructief, zij creëert slechts wanorde. Voor het goed functioneren van de maatschappij en in het belang van ieder mens moet elk mechanisch onderdeeltje van het uurwerk zich volledig onderwerpen aan een centrale, absolute soevereine macht (de Leviathan). Het is waarschijnlijk aan deze eeuwenlange culturele indoctrinatie toe te schrijven dat de Engelse samenleving tot op de dag van vandaag een sterk klassensysteem heeft gekend dat gevoelens en natuurlijke instincten van de mens verdacht en ondergeschikt maakt aan het algemeen belang en het ideaal van het mechanistische uurwerk.

In het prachtige en subtiel geschreven De rest van de dag reflecteert de Engels-Japanse Kazuo Ishiguro op de tragedie van het individu dat zich blindelings, en ontroerend kwetsbaar, offert op het altaar van de macht.

Klassieker-rubriek 8WEEKLY, najaar 2026

• Bjorn Lichtenberg – Redactioneel: De favoriete Britse klassiekers van de boekenredactie
• Els van Swol – Signalement: Schoonheid en beng beng (over Utz van Bruce Chatwin)
• Stefan Huissoon – Essay: De victoriaanse tragedie die lof en rumoer veroorzaakte (over De onbeduidende Jude van Thomas Hardy)
• Monica Dieleman – Column: Een symbool voor generaties (over The hobbit van J.R.R. Tolkien)
• Karin Oort – Signalement: Radarwerk (over De rest van de dag van Kazuo Ishiguro)
• Bjorn Lichtenberg – Essay: Magisch realisme bij Robert Louis Stevenson (over The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde van Robert Louis Stevenson) (verschijnt op 16 oktober 2026)

De link naar de laatste bijdrage aan de Klassieker-rubriek komt hier te staan zodra die online beschikbaar is.

Dit essay is onderdeel van de Klassieker-rubriek van de boekenredactie van 8WEEKLY, gepubliceerd in september en oktober 2026. Voor de andere bijdragen aan deze rubriek, zie de links onderaan dit artikel.

Laatstgenoemde roman, in het Nederlands vertaald door Arie Storm als De onbeduidende Jude, zou zijn meest controversiële worden. Vanwege de felle kritiek zou het boek ook het einde betekenen van Hardy’s carrière als romanschrijver, waarna hij zich alleen nog zal richten op zijn poëzie.

Aan de hand van de drie grote thema’s in het boek – het huwelijk, religie en de klassensamenleving – reflecteer ik op de victoriaanse periode en hoe de kritiek op Hardy hiermee in verhouding staat. Jude the Obscure is een tragisch doch fascinerend verhaal over ambitie, botsende moraal en een ontoegeeflijke maatschappij.

Jude

Centraal in het verhaal staat Jude Fawley. Hij wordt geïntroduceerd in het verhaal als een weeskind, opgroeiend bij zijn tante, een verstokte cynische vrouw, die hem niet veel moederlijke liefde geeft. Jude is een nieuwsgierige, gevoelige jongen, te zacht voor het leven op het platteland. In de eerste paar bladzijden ziet hij zijn oude schoolmeester naar de grote stad, Christminster, vertrekken om zijn droom als geestelijke waar te maken. Dit wekt in Jude een intellectuele nieuwsgierigheid op en hij stort zich op het lezen van de boeken die hem hetzelfde levenspad op moeten sturen.

Het pad dat Jude als jonge jongen voor ogen heeft, wordt echter al snel versperd door iets wat hij nog niet eerder had ervaren: hartstocht voor iets anders dan kennis, voor een vrouw. Arabella Donn, een boerse, sensuele vrouw die Jude al snel om haar vingers weet te wikkelen. Arabella leidt hem om de tuin door te pretenderen dat zij zwanger is, en de eervolle Jude trouwt met haar. De band tussen beiden is vanaf het begin stroef en wanneer de waarheid naar boven komt, vlucht Arabella met haar ouders naar Australië. Jude, zichzelf weer richtend op zijn vergeten dromen, vertrekt ditmaal alsnog naar Christminster voor een nieuw hoofdstuk in zijn leven.

Sue Bridehead

Wonende in Christminster komt Jude in aanraking met zijn nicht Sue Bridehead. Sue is in alles de tegenpool van Arabella. Waar Arabella op Jude en de lezer overkomt als een harde vrouw, is Sue zachtaardig en ontvankelijk. Daarnaast is Sue intellectueel, idealistisch en agnostisch, terwijl Arabella religieus en pragmatisch is. Ondanks de familiaire verwantschap valt Jude als een blok voor haar.

Al snel zal echter blijken dat niet alleen Arabella, maar ook Sue zelf een tegenpool is van Jude. Het verhaal van laatstgenoemden zal er een worden die wordt gekenmerkt door ongeluk, verkeerde keuzes en een wrede speling van het lot.

Hun tragiek begint al snel na de eerste ontmoeting, wanneer Jude haar meeneemt naar zijn oude schoolmeester, Phillotson, die, net als Jude, niet is geslaagd in de stad. Hij biedt Sue wel een baan aan op de school waar hij werkt. Jude is nog steeds officieel gehuwd met Arabella, en ondanks wederzijdse gevoelens besluit Sue zich te verloven met Phillotson.

De schoolmeester blijkt echter een speelbal te zijn van de twee complexe karakters. Jude grijpt naar de drank, terwijl Sue zich depressief in een huwelijk zonder enige vorm van intimiteit bevindt. Sue heeft door het verhaal heen een aseksuele houding waarmee Jude veel moeite heeft. Phillotson accepteert deze houding echter gelaten. Ze toont geen affectie voor hem en weigert ook het bed met hem te delen. Wanneer Phillotson echter merkt dat Sue en Jude incompleet zijn zonder elkaar, besluit Phillotson zijn huwelijk ten faveure van Sue te beëindigen. Hardy laat met de relatie tussen Sue en Phillotson duidelijk zijn kritiek gelden wat betreft de normen die in deze periode gehanteerd werden.

Phillotson besluit zijn eigen gevoelens, positie en eergevoel volledig te laten varen om zijn vrouw de liefde te gunnen die hij zelf niet kan geven. Het geeft de lezer een groot respect voor de leraar. Helaas is zijn omgeving wat minder tolerant. Hij moet zichzelf verantwoorden in een officiële bijeenkomst. Als man is hij verplicht zijn echtgenote in zijn bed te laten slapen, en ook een seksloos huwelijk wordt met gefronste wenkbrauwen aanschouwd. Ondanks alle controverse blijft hij zichzelf en zijn keuze verdedigen en Sue verlaat Phillotson.

Huwelijk, God en afkomst in victoriaans Engeland

Wie wat dieper in Thomas Hardy’s achtergrond duikt, zal zich al snel afvragen in hoeverre de kritische toon ook deels te herleiden is tot zijn eigen jeugd.

Hardy groeide, net als Jude, in een klein dorpje op en had al vroeg dromen over Oxford. De gelijkenissen tussen Christminster en Oxford zijn onmiskenbaar. Hoewel zijn moeder een belezen vrouw was, had het gezin met een steenhouwer als vader niet genoeg middelen om Thomas naar een geschikte universiteit te sturen. Net als Jude moest hij zich dus in eerste instantie richten op een praktijkgericht leven.

Huwelijk

De victoriaanse tijd (genoemd naar de heerschappij van Queen Victoria (1837-1901)) was een periode in het Verenigd Koninkrijk waarin kuisheid, traditie en een strikte moraal hoog in het vaandel stonden. Een huwelijk was daarom niet alleen een intiem verbond tussen twee geliefden, maar vooral een sociale constructie waarbij er goed gelet moest worden op hoe beiden zich voor de buitenwereld presenteerden. Na zijn eerste date met Arabella wordt Jude onverwacht opgezadeld met zijn aanstaande medefamilie en buren. Hoewel Arabella hier op een natuurlijke manier mee omgaat en het sociale spel speelt, voelt Jude meteen ongemak. Hij voelt dat dit niet zijn kringen zijn en dat hetgeen maatschappelijk gewenst is kan botsen met waar hij zelf de voorkeur aan geeft.

Ook bij het verbreken van een huwelijk komen de nodige juridische en sociale wetten kijken. Tot 1857 konden alleen kerkelijke rechtbanken huwelijken en echtscheidingen voltrekken. Laatstgenoemde werd echter nauwelijks uitgevoerd. Religieus gezien was een huwelijk voor minder dan het leven niet acceptabel. Ook het hertrouwen met een andere partner was uit den boze. In de enkele gevallen waarin er een flinke smak geld als betaling tegenover stond, wilden de kerkelijken nog met hun hand over het hart strijken.

In 1857 werd in Engeland de Matrimonial Causes Act ingevoerd. Deze wet zorgde ervoor dat echtscheidingen, die voorheen door kerkelijke rechtbanken werden beslecht, nu via civiele rechtbanken konden worden ingediend.

In de praktijk bleef het echter een moeizame kwestie. Een echtscheiding bleef voor de gemiddelde arbeider te duur, en ook de voorwaarden waren allesbehalve gelijkwaardig: zo mochten mannen van hun vrouw scheiden als de vrouw overspel had gepleegd, maar andersom was dit niet voldoende; pas bij een zwaarder vergrijp, zoals mishandeling of verkrachting, werd ook een vrouw toegestaan van haar man te scheiden. Zo blijft het huwelijk van Jude en Arabella wettelijk in stand, ondanks dat zij al lang en breed naar Australië is vertrokken, haar echtgenoot achterlatend.

Religie

Zoals eerder opgemerkt, had de kerk een flinke vinger in de pap in victoriaans Engeland. Niet alleen in het huwelijk, maar ook in het onderwijs laat het geloof van zich horen. Het is dan ook niet gek dat wanneer Jude, die net als zijn oude schoolmeester Phillotson theologische ambities heeft, door menig universiteit afgewezen wordt, hij ook zijn vertrouwen in het geloof verder kwijtraakt. Hier is hij niet de enige in. Ondanks dat de Anglicaanse Kerk zeer dominant is, wordt de victoriaanse tijd ook gekenmerkt door twijfel, wetenschap en mensen die het geloof de rug toekeren. Hardy heeft met Sue Bridehead de perfecte dissidente gecreëerd.

Sue is intellectueel, verkiest de Griekse goden boven de christelijke God en veracht het huwelijk. Toch zal Sue, na een zeer traumatische wending in haar leven, zich toewijden aan het geloof. Niet vanuit eigen overtuiging, maar uit boetedoening. Als straf voor de keuzes die ze gemaakt heeft door het boek heen. Het voelt wrang en destructief. Niet hetgeen wat geloof hoort te zijn.

Dit lijkt dan ook een belangrijke boodschap in het verhaal te zijn: zowel het huwelijk als religie kunnen een mooie toevoeging zijn in iemands leven. Maar op het moment dat er niet kan worden afgeweken van de sociale normen, wordt het een last, een straf.

Klassenmaatschappij

Het derde thema dat door het hele boek sterk naar voren komt, is de klassenmaatschappij en hoe de klasse waarin je geboren bent je altijd zal achtervolgen. Jude is een wees van lage komaf en groeit op in een klein dorp. Hoeveel boeken en talen hij zich ook eigen maakt, zijn klasse blijft de overheersende factor, en in zijn tijd in Christminster wordt hij hier pijnlijk mee geconfronteerd.

Hij wordt keer op keer afgewezen door universiteiten, waarvan de meeste nalaten überhaupt op zijn verzoeken te reageren. Sue laat met onderstaand citaat zien dat zij, in tegenstelling tot Jude, al meer ervaring heeft met het klappen van de zweep.

‘Jij bent een van de weinige mensen voor wie Christminster was bedoeld toen de universiteit was opgericht; een man met een hartstocht voor leren, maar zonder geld, of kansen, of vrienden. Maar je bent verdrongen door de zoontjes van miljonairs.’

Conclusie

Voor wie geïnteresseerd is in de victoriaanse periode, complexe en ambigue karakters en poëtische beschrijvingen van zowel het leven op het platteland als in de stad, komt met Thomas Hardy zeker aan zijn trekken. Arie Storm heeft als vertaler dan ook een fraai werk geleverd door de poëtische stijl van Hardy trouw te blijven. Het verhaal zelf kent weinig winnaars, maar als lezer voel je je zeker geen verliezer.

Klassieker-rubriek 8WEEKLY, najaar 2026

• Bjorn Lichtenberg – Redactioneel: De favoriete Britse klassiekers van de boekenredactie
• Els van Swol – Signalement: Schoonheid en beng beng (over Utz van Bruce Chatwin)
• Stefan Huissoon – Essay: De victoriaanse tragedie die lof en rumoer veroorzaakte (over De onbeduidende Jude van Thomas Hardy)
• Monica Dieleman – Column: Een symbool voor generaties (over The hobbit van J.R.R. Tolkien) (verschijnt op 2 oktober 2026)
• Karin Oort – Signalement: Radarwerk (over De rest van de dag van Kazuo Ishiguro) (verschijnt op 9 oktober 2026)
• Bjorn Lichtenberg – Essay: Magisch realisme bij Robert Louis Stevenson (over The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde van Robert Louis Stevenson) (verschijnt op 16 oktober 2026)

De links naar de rest van de bijdragen aan de Klassieker-rubriek komen hier te staan zodra die online beschikbaar zijn.

Dit signalement is onderdeel van de Klassieker-rubriek van de boekenredactie van 8WEEKLY, gepubliceerd in september en oktober 2026. Voor de andere bijdragen aan deze rubriek, zie de links onderaan dit artikel.

Chatwin weet de sfeer van het communistische land raak te treffen in een sobere, feitelijke stijl. Hij schrijft korte zinnen met soms verouderde – en door Peter van Oers raak vertaalde – woorden zoals ‘veilere’ (te koop). De Sudeten- of volksduitser van joodse afkomst Utz en de naamloze verteller van het verhaal lijken op elkaar. Ze zijn allebei ontwikkeld, aristocratisch, smaakvol en geïnteresseerd in Meissen porseleinen chinoiserieën. Dat laatste is een wrang detail in een ander verband, omdat Chatwin ten tijde van het schrijven van dit boek leed aan een infectie die hij had opgelopen na een reis door China, begin jaren tachtig van de vorige eeuw.

Utz en de verteller ontmoeten elkaar wanneer de laatste in 1967 naar Praag gaat om onderzoek te doen naar de verzameling van Rudolf II, waarover hij is gevraagd een artikel te schrijven. Zij wisselen van gedachten over Utz’ eigen porseleinverzameling. Maar eerst moeten ze van Utz forel eten, een ander ritueel dat nog een hele opgave blijkt te zijn, want forel is niet zomaar voorhanden en eigenlijk gereserveerd voor de machthebbers. Niet dat ze bij Utz thuis nu luid en duidelijk over het beleid kunnen praten, want er wordt meegeluisterd. Dat heeft Utz’ huishoudster Marta op het idee gebracht om met potten en pannen in de weer te gaan. En als het bezoek uitgepraat is, laat ze vet in de steelpan glijden dat dan begint te sissen. ‘Ze is aan het koken’, zegt Utz als naar de oorzaak van het lawaai wordt gevraagd.

Je herkent er de absurdistische humor in die kenmerkend is voor het Tsjechoslowakije waarin – nadat het land zich onttrokken had aan de Russische overheersing – bijvoorbeeld een portret van Stalin tussen de biggenkarkassen in de etalage van een slagerij wordt opgehangen en Russische uniformen aan een waslijn wapperen die over de straat is gespannen.

Utz’ verzameling zal na zijn dood ten deel vallen aan het Staatsmuseum van Praag. Medewerkers komen de collectie alvast in kaart brengen. Tijdens dat bezoek sneuvelt een beeldje, dat daarmee dan ook niet kan worden gecatalogiseerd. Een veelzeggend detail, gezien het vervolg van het verhaal.

Marta snapt dat Utz waarde hecht aan details. Het zijn volgens haar ‘kleine getuigenissen van stijl om te tonen dat hij zich niet gewonnen had gegeven’ aan de lelijkheid van het socialistisch-realisme van de communisten. Utz’ porselein verbeeldt het ware, schone en goede in de wereld en in de mens. Ze voeden de verbeelding die niet platgeslagen kan worden, ze zijn een vorm van vrijheid en een luikje, een kiertje naar een betere wereld.

Die schoonheid staat tegenover het ‘beng beng’ van de potten en pannen. De schoonheid vindt Utz niet alleen in Meissen-porselein, maar ook in literatuur (Meijerink, Gershom Scholem, Kafka, de golemverhalen), operamuziek en de Barcelonastoel, die alleen in die bewoordingen wordt benoemd, maar waarin de goede verstaander meteen die van Mies van der Rohe herkent. Kunst die voor de tijd waarin het boek speelt modern en dus eigenlijk niet gewenst is.

Marta en Utz groeien in hun afkeer van het regime steeds meer naar elkaar toe. Alles wat tussen hen in staat, moet het veld ruimen. De verteller komt er na de dood van Utz in 1974 achter dat de collectie porselein is verdwenen. Gewoon weg. Noch het museum noch de verteller kunnen de verzameling terugvinden. De vraag waar het porselein is gebleven, is een enigma en aan de lezer om te beantwoorden.
De lezer van nu zal bij herlezing van deze dunne novelle er weer veel plezier aan kunnen beleven en veel herkennen van toen hij/zij er kennis mee maakte.

In de prachtig gecaste, ingetogen en sfeervolle film die in 1992 door regisseur George Sluizer naar het boek is gemaakt, wordt een suggestie in die richting uit het boek uitgewerkt. ‘Beng beng’.

Klassieker-rubriek 8WEEKLY, najaar 2026

• Bjorn Lichtenberg – Redactioneel: De favoriete Britse klassiekers van de boekenredactie
• Els van Swol – Signalement: Schoonheid en beng beng (over Utz van Bruce Chatwin)
• Stefan Huissoon – Essay: De victoriaanse tragedie die lof en rumoer veroorzaakte (over De onbeduidende Jude van Thomas Hardy) (verschijnt op 25 september 2026)
• Monica Dieleman – Column: Een symbool voor generaties (over The hobbit van J.R.R. Tolkien) (verschijnt op 2 oktober 2026)
• Karin Oort – Signalement: Radarwerk (over De rest van de dag van Kazuo Ishiguro) (verschijnt op 9 oktober 2026)
• Bjorn Lichtenberg – Essay: Magisch realisme bij Robert Louis Stevenson (over The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde van Robert Louis Stevenson) (verschijnt op 16 oktober 2026)

De links naar de rest van de bijdragen aan de Klassieker-rubriek komen hier te staan zodra die online beschikbaar zijn.