Tag Archief van: boeken

Boeken / Achtergrond
special: ESSAY: The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde – Robert Louis Stevenson
dollar-gill-0V7_N62zZcU-unsplashUnsplash

Magisch realisme bij Robert Louis Stevenson (Klassieker-rubriek)

De teksten van de Schotse auteur Robert Louis Stevenson worden over het algemeen tot de gotische literatuur gerekend. Minder alom erkend is het feit dat de auteur in sommige van zijn verhalen flirt met een bovennatuurlijke werkelijkheid, zoals in The Beach of Falesá en The Ebb-Tide, maar ook in het bekende The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde. In dit essay zoek ik in eerste plaats een antwoord op de vraag in hoeverre Jekyll and Hyde, vanwege de bovennatuurlijke elementen die erin voorkomen, als magisch-realistisch kan worden beschouwd.

Dit essay is onderdeel van de Klassieker-rubriek van de boekenredactie van 8WEEKLY, gepubliceerd in september en oktober 2026. Voor de andere bijdragen aan deze rubriek, zie de links onderaan dit artikel.

In Stevensons Jekyll and Hyde slaagt de geliefde en goedhartige dokter Henry Jekyll er met behulp van een ingewikkeld elixir in om zichzelf te transformeren in Mr Hyde, een personificatie van het kwaad dat schuilt in Dr Jekyll. Jekyll beschikt op die manier over een tweede identiteit, in wiens hoedanigheid hij zich ongeremd kan overgeven aan geneugtes die zijn goede fatsoen en zijn geweten hem normaal gesproken ontzeggen. Waar Jekyll echter aanvankelijk eenvoudig heen en weer beweegt tussen zijn twee identiteiten, wordt het kwaad in Dr Jekyll na verloop van tijd zo krachtig dat hij zich niet meer van de identiteit van Hyde kan losmaken. Jekyll gaat dus uiteindelijk aan zichzelf – specifiek, aan het kwaad dat in hem huist – ten onder. Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van Mr Utterson, die de geschiedenis van Dr Jekyll en Mr Hyde stukje bij beetje ontsluiert.

In The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde trekt Stevenson de ondeelbaarheid van de mens – die wij lezers als een vanzelfsprekend kenmerk van de ons bekende realiteit beschouwen – in twijfel. Volgens het tekstboek An Introduction to Literature, Criticism and Theory (Bennett, Andrew, and Nicholas Royle. Taylor & Francis, 2016) komen op die manier de natuurwetten zoals wij die kennen onder hoogspanning te staan. Een dergelijke ontkrachting van de natuurwetten wordt in de literatuurkritiek doorgaans gezien als een kerneigenschap van het magisch realisme (zie bijvoorbeeld Bowers, Maggie Ann. Magic(al) Realism. Routledge, 2004).

Zo komen we bij de vraag uit: is Jekyll and Hyde inderdaad magisch-realistisch te noemen? Om die vraag verder te behandelen, is het noodzakelijk allereerst duidelijk te maken wat in dit essay met ‘magisch realisme’ wordt bedoeld.

Magisch realisme: een summier literair-kritisch kader

Een magisch-realistisch verhaal dient in eerste plaats sterk gegrond te zijn in de ons bekende realiteit. Daartoe heeft de schrijver een aantal krachtige middelen tot zijn beschikking: de auteur kan een concrete geografische setting kiezen, gebruikmaken van plaatsnamen, alledaagse, goed voorstelbare personages ten tonele voeren, of een verhaallijn kiezen die niet al te bombastisch is maar liever overeenkomt met hoe ‘echte’ mensen de realiteit beleven. Een voorbeeld van een bij uitstek magisch-realistische tekst waarin al deze strategieën worden toegepast, is de serie Over de berekening van ruimte van de Deense Solvej Balle. Ook vinden we veel van deze kenmerken terug in de meeste boeken van de gelauwerde Antwerpse magisch-realist Hubert Lampo. Diezelfde Hubert Lampo onderschrijft in zijn literair-kritische boek De zwanen van Stonehenge – volgens de ondertitel een ‘leesboek over magisch realisme en fantastische literatuur’ – het belang van een realistische basis in een magisch-realistische vertelling.

Vervolgens dienen er bovennatuurlijke, magische verhaalelementen te worden geïntroduceerd. Het is essentieel dat de verbinding met de realistische basis die de auteur heeft gelegd – de ons bekende, ‘aardse’ realiteit – voelbaar blijft, ook op de momenten dat zich gebeurtenissen voordoen die uit een bovennatuurlijke realiteitslaag afkomstig lijken. Op die manier wordt de lezer twee realiteitslagen tegelijk gewaar. In de gelijktijdige perceptie van de aardse en de bovennatuurlijke realiteitslaag schuilt, mijns inziens, de kern van de magisch-realistische leeservaring.

Sporen van het bovennatuurlijke bij Stevenson

Ik geef enkele voorbeelden van passages uit verhalen van Robert Louis Stevenson die ik magisch-realistisch zou willen noemen, de bovenstaande omkadering van die categorie indachtig. Ik citeer een aantal passages uit de verhalen The Beach of Falesá en The Ebb-Tide. In beide verhalen arriveert een Brits hoofdpersonage op een afgelegen eiland in de Stille Oceaan. Beide Britse personages komen in contact met de inheemse bevolking; toch draait het plot grotendeels om de confrontatie van de hoofdpersonages met andere westerlingen ter plaatse. Hoewel het maar een kleine rol in het verhaal bekleedt, beleven de hoofdpersonages uit beide verhalen op de eilanden momenten waarop zij zich bewust lijken te worden van een bovennatuurlijke realiteit:

[…] Ik was op een plek gekomen waar de ondergrond bestond uit wat ze hier wilde kokos noemen […] toen ik het geluid hoorde van een zingende wind zoals ik het nog nooit eerder had gehoord. Ik kon mezelf vertellen dat het de takken waren; ik wist beter. Ik kon mezelf vertellen dat het een vogel was; ik heb nooit een vogel gekend die op die manier zong. Het steeg en zwol aan, en stierf weg en zwol opnieuw aan; en nu dacht ik dat het iemand was die huilde, maar dan mooier dan dat; en nu dacht ik dat het harpen waren […] We lachen misschien om de inboorlingen en hun bijgeloof; maar zie hoeveel handelaars het van ze overnemen […] Ik geloof dat bijgeloof op een plek als deze groeit zoals de verschillende soorten onkruid dat doen; en terwijl ik daar stond en luisterde naar dat gehuil, stond ik te rillen van angst in mijn schoenen.

(The Beach of Falesá, eigen vertaling)

[…] terwijl Herrick [naar een verzameling antieke scheepsrelikwieën] keek, leek het alsof de bemanning van de schepen daar op wacht stond, en hij hoorde het sluipen van voeten en van fluisteringen, en vanuit zijn ooghoek zag hij de alledaagse geesten van zeemannen.

(The Ebb-Tide, eigen vertaling)

Toen bekroop Davis, vanuit de diepe wortels van zijn wezen, of in elk geval ver vanuit zijn herinneringen aan zijn kindertijd en aan onschuld, een vlaag van bijgeloof. Deze golf van ongeluk was iets van buiten het natuurlijke; de kansen van het spel zelf zijn gevarieerder; het was alsof de duivel zelf de stukken bewoog.

(The Ebb-Tide, eigen vertaling)

In de tekst die aan deze passages voorafgaat, worden de twee personages, vanuit wiens perspectieven deze verhalen worden verteld, voorgesteld als nuchtere, nogal barse karakters, wars van neigingen tot spiritualiteit. De hechting van deze personages aan de aardse realiteit is zo overtuigend dat in deze passages die realistische basis voelbaar blijft; ondertussen worden we, door de toespelingen op geesten en de vrij letterlijke verwijzing naar iets ‘buiten het natuurlijke’ in de laatste passage, een bovennatuurlijke realiteitslaag gewaar. Die configuratie van aardse en bovennatuurlijke elementen brengt een magisch-realistische leeservaring teweeg.

De wetenschap als spelbreker

Bovenstaande voorbeelden illustreren het magisch realisme aan de hand van enkele passages uit het oeuvre van Stevenson. Nu terug naar Jekyll and Hyde: in hoeverre speelt het magisch realisme in dat verhaal een rol?

Jekyll and Hyde speelt zich af tegen een achtergrond die weliswaar zeer omineus aandoet, maar die niettemin duidelijk geworteld is in onze realiteit. In de eerste plaats vanwege de vele en vrij specifieke verwijzingen naar Londense straten, maar ook vanwege Mr Uttersons verbazing over de gebeurtenissen die hij stukje bij beetje ontsluiert. Die verbazing is een krachtig middel om de vertelling in een realistische basis te verankeren, omdat zij duidelijk maakt dat wat Henry Jekyll overkomt inderdaad niet strookt met de werkelijkheid zoals de (westerse) lezer die kent. Tegen die realistische achtergrond lezen wij over de geheimzinnige en ontegenzeggelijk bovennatuurlijke isolatie van het kwaad uit Dr Jekyll in Mr Hyde. Het is dus relevant om de vraag te stellen of deze configuratie van het aardse en het bovennatuurlijke inderdaad een magisch-realistische leeservaring teweegbrengt, zoals dat in The Beach of Falesá en in The Ebb-Tide het geval is.

Ondanks deze op zich veelbelovende configuratie van realiteitslagen, moet Jekyll and Hyde wat mij betreft de magisch-realistische leeservaring ontberen. Dat is te wijten aan een tamelijk subtiel detail: de betrokkenheid van de wetenschap.

Tot het moment dat de lezer leert over de uitvinding van Dr Jekyll is het verhaal wel mysterieus, maar is er geen sprake van bovennatuurlijke elementen. Zodra Dr Jekyll echter zijn uitvinding – het kunnen splitsen van de eigen identiteit, een idee met groot bovennatuurlijk potentieel – uit de doeken doet, wordt die uitvinding toegeschreven aan de wetenschap. En de wetenschap is bij uitstek een onderdeel van de ons bekende realiteit. Sterker nog, het lijkt niet overdreven om te stellen dat de wetenschap meer dan wat dan ook bepalend is voor ons denken over de realiteit die ons op dagelijkse basis omringt. Met andere woorden: wat de wetenschap voortbrengt is de realiteit.

Door bij het introduceren van Dr Jekylls uitvinding direct duidelijk te maken dat die uitvinding wetenschappelijk verklaarbaar is, wordt het bovennatuurlijke potentieel van het splitsen van de persoonlijkheid in de kiem gesmoord. Stevenson trekt Dr Jekylls uitvinding aldus in de ons, westerse lezers, bekende realiteit. Er is daarmee op geen enkel moment een tweede, bovennatuurlijke realiteitslaag voelbaar. Door de afwezigheid van de dubbele realiteit in Jekyll and Hyde wordt dit verhaal nooit écht magisch-realistisch.

De autoriteit van de wetenschap in de westerse wereld maakt dat de wetenschap, interessant genoeg, literair gezien dus fungeert als toevlucht voor de schrijver die het onwaarschijnlijke in het narratief wil introduceren zonder daarmee de realistische basis van de tekst wezenlijk in het gedrang te brengen. Het is waarschijnlijk ook deze literaire waarde van de wetenschap als cultureel instituut die aan sciencefictionliteratuur ten grondslag ligt.

Een literaire categorie, geen genre

Tot slot is het de moeite waard om op te merken dat – zoals uit bovenstaande geciteerde passages ook al duidelijk werd – de kwalificatie ‘magisch-realistisch’, in elk geval zoals het hier is gedefinieerd, niet per se betrekking hoeft te hebben op de tekst als geheel. Sterker nog, in de meeste gevallen zijn het losse passages of een enkele zin die de magisch-realistische leeservaring teweegbrengen.

Ook bij schrijvers wiens oeuvre over het algemeen goeddeels als magisch-realistisch wordt beschouwd, opereert het magisch-realisme in feite veelal op zinsniveau en in mindere mate op het niveau van het boek als geheel. Zo zijn de romans van Gabriel García Márquez niet geheel magisch-realistisch; liever zet deze auteur het magisch realisme met regelmaat en grote vakkundigheid in als literair element in bepaalde specifieke passages. Omgekeerd geldt hetzelfde: we treffen magisch-realistische passages aan bij schrijvers die canoniek niet te boek staan als vertegenwoordigers van het magisch realisme, zoals Knut Hamsun, Agustín Fernández Mallo, en dus Robert Louis Stevenson.

Magisch realisme is, met andere woorden, geen genre, maar een literair kenmerk dat een bepaalde leeservaring veroorzaakt. Een efemere ervaring, die er even is en een zin verder alweer kan zijn weggetrokken, maar die bij de lezer een uitgesproken bevreemdende gewaarwording teweegbrengt.

Klassieker-rubriek 8WEEKLY, najaar 2026

Boeken / Achtergrond
special: ESSAY: The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde – Robert Louis Stevenson
dollar-gill-0V7_N62zZcU-unsplashUnsplash

Magisch realisme bij Robert Louis Stevenson (Klassieker-rubriek)

De teksten van de Schotse auteur Robert Louis Stevenson worden over het algemeen tot de gotische literatuur gerekend. Minder alom erkend is het feit dat de auteur in sommige van zijn verhalen flirt met een bovennatuurlijke werkelijkheid, zoals in The Beach of Falesá en The Ebb-Tide, maar ook in het bekende The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde. In dit essay zoek ik in eerste plaats een antwoord op de vraag in hoeverre Jekyll and Hyde, vanwege de bovennatuurlijke elementen die erin voorkomen, als magisch-realistisch kan worden beschouwd.

Dit essay is onderdeel van de Klassieker-rubriek van de boekenredactie van 8WEEKLY, gepubliceerd in september en oktober 2026. Voor de andere bijdragen aan deze rubriek, zie de links onderaan dit artikel.

In Stevensons Jekyll and Hyde slaagt de geliefde en goedhartige dokter Henry Jekyll er met behulp van een ingewikkeld elixir in om zichzelf te transformeren in Mr Hyde, een personificatie van het kwaad dat schuilt in Dr Jekyll. Jekyll beschikt op die manier over een tweede identiteit, in wiens hoedanigheid hij zich ongeremd kan overgeven aan geneugtes die zijn goede fatsoen en zijn geweten hem normaal gesproken ontzeggen. Waar Jekyll echter aanvankelijk eenvoudig heen en weer beweegt tussen zijn twee identiteiten, wordt het kwaad in Dr Jekyll na verloop van tijd zo krachtig dat hij zich niet meer van de identiteit van Hyde kan losmaken. Jekyll gaat dus uiteindelijk aan zichzelf – specifiek, aan het kwaad dat in hem huist – ten onder. Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van Mr Utterson, die de geschiedenis van Dr Jekyll en Mr Hyde stukje bij beetje ontsluiert.

In The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde trekt Stevenson de ondeelbaarheid van de mens – die wij lezers als een vanzelfsprekend kenmerk van de ons bekende realiteit beschouwen – in twijfel. Volgens het tekstboek An Introduction to Literature, Criticism and Theory (Bennett, Andrew, and Nicholas Royle. Taylor & Francis, 2016) komen op die manier de natuurwetten zoals wij die kennen onder hoogspanning te staan. Een dergelijke ontkrachting van de natuurwetten wordt in de literatuurkritiek doorgaans gezien als een kerneigenschap van het magisch realisme (zie bijvoorbeeld Bowers, Maggie Ann. Magic(al) Realism. Routledge, 2004).

Zo komen we bij de vraag uit: is Jekyll and Hyde inderdaad magisch-realistisch te noemen? Om die vraag verder te behandelen, is het noodzakelijk allereerst duidelijk te maken wat in dit essay met ‘magisch realisme’ wordt bedoeld.

Magisch realisme: een summier literair-kritisch kader

Een magisch-realistisch verhaal dient in eerste plaats sterk gegrond te zijn in de ons bekende realiteit. Daartoe heeft de schrijver een aantal krachtige middelen tot zijn beschikking: de auteur kan een concrete geografische setting kiezen, gebruikmaken van plaatsnamen, alledaagse, goed voorstelbare personages ten tonele voeren, of een verhaallijn kiezen die niet al te bombastisch is maar liever overeenkomt met hoe ‘echte’ mensen de realiteit beleven. Een voorbeeld van een bij uitstek magisch-realistische tekst waarin al deze strategieën worden toegepast, is de serie Over de berekening van ruimte van de Deense Solvej Balle. Ook vinden we veel van deze kenmerken terug in de meeste boeken van de gelauwerde Antwerpse magisch-realist Hubert Lampo. Diezelfde Hubert Lampo onderschrijft in zijn literair-kritische boek De zwanen van Stonehenge – volgens de ondertitel een ‘leesboek over magisch realisme en fantastische literatuur’ – het belang van een realistische basis in een magisch-realistische vertelling.

Vervolgens dienen er bovennatuurlijke, magische verhaalelementen te worden geïntroduceerd. Het is essentieel dat de verbinding met de realistische basis die de auteur heeft gelegd – de ons bekende, ‘aardse’ realiteit – voelbaar blijft, ook op de momenten dat zich gebeurtenissen voordoen die uit een bovennatuurlijke realiteitslaag afkomstig lijken. Op die manier wordt de lezer twee realiteitslagen tegelijk gewaar. In de gelijktijdige perceptie van de aardse en de bovennatuurlijke realiteitslaag schuilt, mijns inziens, de kern van de magisch-realistische leeservaring.

Sporen van het bovennatuurlijke bij Stevenson

Ik geef enkele voorbeelden van passages uit verhalen van Robert Louis Stevenson die ik magisch-realistisch zou willen noemen, de bovenstaande omkadering van die categorie indachtig. Ik citeer een aantal passages uit de verhalen The Beach of Falesá en The Ebb-Tide. In beide verhalen arriveert een Brits hoofdpersonage op een afgelegen eiland in de Stille Oceaan. Beide Britse personages komen in contact met de inheemse bevolking; toch draait het plot grotendeels om de confrontatie van de hoofdpersonages met andere westerlingen ter plaatse. Hoewel het maar een kleine rol in het verhaal bekleedt, beleven de hoofdpersonages uit beide verhalen op de eilanden momenten waarop zij zich bewust lijken te worden van een bovennatuurlijke realiteit:

[…] Ik was op een plek gekomen waar de ondergrond bestond uit wat ze hier wilde kokos noemen […] toen ik het geluid hoorde van een zingende wind zoals ik het nog nooit eerder had gehoord. Ik kon mezelf vertellen dat het de takken waren; ik wist beter. Ik kon mezelf vertellen dat het een vogel was; ik heb nooit een vogel gekend die op die manier zong. Het steeg en zwol aan, en stierf weg en zwol opnieuw aan; en nu dacht ik dat het iemand was die huilde, maar dan mooier dan dat; en nu dacht ik dat het harpen waren […] We lachen misschien om de inboorlingen en hun bijgeloof; maar zie hoeveel handelaars het van ze overnemen […] Ik geloof dat bijgeloof op een plek als deze groeit zoals de verschillende soorten onkruid dat doen; en terwijl ik daar stond en luisterde naar dat gehuil, stond ik te rillen van angst in mijn schoenen.

(The Beach of Falesá, eigen vertaling)

[…] terwijl Herrick [naar een verzameling antieke scheepsrelikwieën] keek, leek het alsof de bemanning van de schepen daar op wacht stond, en hij hoorde het sluipen van voeten en van fluisteringen, en vanuit zijn ooghoek zag hij de alledaagse geesten van zeemannen.

(The Ebb-Tide, eigen vertaling)

Toen bekroop Davis, vanuit de diepe wortels van zijn wezen, of in elk geval ver vanuit zijn herinneringen aan zijn kindertijd en aan onschuld, een vlaag van bijgeloof. Deze golf van ongeluk was iets van buiten het natuurlijke; de kansen van het spel zelf zijn gevarieerder; het was alsof de duivel zelf de stukken bewoog.

(The Ebb-Tide, eigen vertaling)

In de tekst die aan deze passages voorafgaat, worden de twee personages, vanuit wiens perspectieven deze verhalen worden verteld, voorgesteld als nuchtere, nogal barse karakters, wars van neigingen tot spiritualiteit. De hechting van deze personages aan de aardse realiteit is zo overtuigend dat in deze passages die realistische basis voelbaar blijft; ondertussen worden we, door de toespelingen op geesten en de vrij letterlijke verwijzing naar iets ‘buiten het natuurlijke’ in de laatste passage, een bovennatuurlijke realiteitslaag gewaar. Die configuratie van aardse en bovennatuurlijke elementen brengt een magisch-realistische leeservaring teweeg.

De wetenschap als spelbreker

Bovenstaande voorbeelden illustreren het magisch realisme aan de hand van enkele passages uit het oeuvre van Stevenson. Nu terug naar Jekyll and Hyde: in hoeverre speelt het magisch realisme in dat verhaal een rol?

Jekyll and Hyde speelt zich af tegen een achtergrond die weliswaar zeer omineus aandoet, maar die niettemin duidelijk geworteld is in onze realiteit. In de eerste plaats vanwege de vele en vrij specifieke verwijzingen naar Londense straten, maar ook vanwege Mr Uttersons verbazing over de gebeurtenissen die hij stukje bij beetje ontsluiert. Die verbazing is een krachtig middel om de vertelling in een realistische basis te verankeren, omdat zij duidelijk maakt dat wat Henry Jekyll overkomt inderdaad niet strookt met de werkelijkheid zoals de (westerse) lezer die kent. Tegen die realistische achtergrond lezen wij over de geheimzinnige en ontegenzeggelijk bovennatuurlijke isolatie van het kwaad uit Dr Jekyll in Mr Hyde. Het is dus relevant om de vraag te stellen of deze configuratie van het aardse en het bovennatuurlijke inderdaad een magisch-realistische leeservaring teweegbrengt, zoals dat in The Beach of Falesá en in The Ebb-Tide het geval is.

Ondanks deze op zich veelbelovende configuratie van realiteitslagen, moet Jekyll and Hyde wat mij betreft de magisch-realistische leeservaring ontberen. Dat is te wijten aan een tamelijk subtiel detail: de betrokkenheid van de wetenschap.

Tot het moment dat de lezer leert over de uitvinding van Dr Jekyll is het verhaal wel mysterieus, maar is er geen sprake van bovennatuurlijke elementen. Zodra Dr Jekyll echter zijn uitvinding – het kunnen splitsen van de eigen identiteit, een idee met groot bovennatuurlijk potentieel – uit de doeken doet, wordt die uitvinding toegeschreven aan de wetenschap. En de wetenschap is bij uitstek een onderdeel van de ons bekende realiteit. Sterker nog, het lijkt niet overdreven om te stellen dat de wetenschap meer dan wat dan ook bepalend is voor ons denken over de realiteit die ons op dagelijkse basis omringt. Met andere woorden: wat de wetenschap voortbrengt is de realiteit.

Door bij het introduceren van Dr Jekylls uitvinding direct duidelijk te maken dat die uitvinding wetenschappelijk verklaarbaar is, wordt het bovennatuurlijke potentieel van het splitsen van de persoonlijkheid in de kiem gesmoord. Stevenson trekt Dr Jekylls uitvinding aldus in de ons, westerse lezers, bekende realiteit. Er is daarmee op geen enkel moment een tweede, bovennatuurlijke realiteitslaag voelbaar. Door de afwezigheid van de dubbele realiteit in Jekyll and Hyde wordt dit verhaal nooit écht magisch-realistisch.

De autoriteit van de wetenschap in de westerse wereld maakt dat de wetenschap, interessant genoeg, literair gezien dus fungeert als toevlucht voor de schrijver die het onwaarschijnlijke in het narratief wil introduceren zonder daarmee de realistische basis van de tekst wezenlijk in het gedrang te brengen. Het is waarschijnlijk ook deze literaire waarde van de wetenschap als cultureel instituut die aan sciencefictionliteratuur ten grondslag ligt.

Een literaire categorie, geen genre

Tot slot is het de moeite waard om op te merken dat – zoals uit bovenstaande geciteerde passages ook al duidelijk werd – de kwalificatie ‘magisch-realistisch’, in elk geval zoals het hier is gedefinieerd, niet per se betrekking hoeft te hebben op de tekst als geheel. Sterker nog, in de meeste gevallen zijn het losse passages of een enkele zin die de magisch-realistische leeservaring teweegbrengen.

Ook bij schrijvers wiens oeuvre over het algemeen goeddeels als magisch-realistisch wordt beschouwd, opereert het magisch-realisme in feite veelal op zinsniveau en in mindere mate op het niveau van het boek als geheel. Zo zijn de romans van Gabriel García Márquez niet geheel magisch-realistisch; liever zet deze auteur het magisch realisme met regelmaat en grote vakkundigheid in als literair element in bepaalde specifieke passages. Omgekeerd geldt hetzelfde: we treffen magisch-realistische passages aan bij schrijvers die canoniek niet te boek staan als vertegenwoordigers van het magisch realisme, zoals Knut Hamsun, Agustín Fernández Mallo, en dus Robert Louis Stevenson.

Magisch realisme is, met andere woorden, geen genre, maar een literair kenmerk dat een bepaalde leeservaring veroorzaakt. Een efemere ervaring, die er even is en een zin verder alweer kan zijn weggetrokken, maar die bij de lezer een uitgesproken bevreemdende gewaarwording teweegbrengt.

Klassieker-rubriek 8WEEKLY, najaar 2026

Boeken / Achtergrond
special: SIGNALEMENT: De rest van de dag – Kazuo Ishiguro
Omslag De rest van de dagbol.com

Radarwerk (Klassieker-rubriek)

Het is 1953 als meneer Stevens – butler van het voorname Darlington Hall – tot zijn verbijstering en schrik de opdracht krijgt van zijn nieuwe Amerikaanse werkgever een weekje vakantie te nemen om maar eens de buitenwereld te gaan verkennen. Na langdurig wikken en wegen komt Stevens tot het besluit dat hij in staat is deze buitenissige opdracht uit te voeren door er een werkvakantie van te maken. Vanwege personeelstekorten lijdt het huishouden van het landgoed naar zijn maatstaven zorgwekkende tekortkomingen. Hij neemt zich voor de voormalige huishoudster van Huize Darlington te benaderen in haar huidige woonplaats Weymouth met het verzoek – of aanbod – haar oude betrekking weer te vervullen. Juffrouw Kenton heeft voor de oorlog haar functie opgezegd om, naar zijn mening met volstrekt onbegrijpelijke en discutabele redenen, in het huwelijk te treden met een onbekende man. Uit de correspondentie die de huishoudster en de butler nog steeds onderhouden, meent meneer Stevens op te maken dat zij zeer ongelukkig is en naar haar oude positie terug wenst te keren.

Dit signalement is onderdeel van de Klassieker-rubriek van de boekenredactie van 8WEEKLY, gepubliceerd in september en oktober 2026. Voor de andere bijdragen aan deze rubriek, zie de links onderaan dit artikel.

No sex please, we’re British

Met de gids The Wonder of England van Jane Symons en de oude Ford van wijlen lord Darlington vertrekt de licht onzekere Stevens naar zijn bestemming. De vierdaagse reis naar juffrouw Kenton leidt uiteindelijk tot een reflectie op de betekenis van zijn leven, dat in het teken heeft gestaan van blindelingse plichtsgetrouwheid en zelfopofferende dienstbaarheid. De huishoudster heeft in de glorietijden van Darlington meerdere keren, tevergeefs, geprobeerd zijn hart te openen en hem te verleiden tot een liefdesrelatie. De arme meneer Stevens was slechts in staat deze momenten van intimiteit te tolereren door ze te relativeren tot werkgerelateerd overleg.

Trots legt hij in een passage uit dat continentale Europeanen ongeschikt zijn voor het butlerschap, omdat ‘zij van nature niet in staat zijn tot de emotionele beheersing waartoe alleen het Engelse volk in staat is’. De pijnlijkste gebeurtenis van zijn boven alles verheven plichtsbesef vindt plaats tijdens het eenzame sterfbed van zijn zieke vader. Zijn meester, lord Darlington, houdt tegelijkertijd een belangrijke vergadering met enige heren, en de arme Stevens legt op dat kritische moment zijn prioriteit volledig bij zijn werkgever.

Uurwerk

De rest van de dag toont het Engeland van tijdens de industrialisatiefase in de zeventiende en achttiende eeuw. In de loop van die periode is het ideaal en de metafoor van de maatschappij als uurwerk ontstaan. Het Verenigd Koninkrijk loopt voorop in deze ontwikkeling van een rurale naar geïndustrialiseerde samenleving. Elk mens wordt gezien als een radartje van de maatschappij in haar geheel en levert zijn bijdrage hieraan. De Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) is een van de grondleggers van deze moderne politieke theorie. Instincten en natuurlijke behoeften en gevoelens moeten ondergeschikt zijn aan het belang van de maatschappij. De natuur van het individu is in de visie van Hobbes zelfzuchtig en destructief, zij creëert slechts wanorde. Voor het goed functioneren van de maatschappij en in het belang van ieder mens moet elk mechanisch onderdeeltje van het uurwerk zich volledig onderwerpen aan een centrale, absolute soevereine macht (de Leviathan). Het is waarschijnlijk aan deze eeuwenlange culturele indoctrinatie toe te schrijven dat de Engelse samenleving tot op de dag van vandaag een sterk klassensysteem heeft gekend dat gevoelens en natuurlijke instincten van de mens verdacht en ondergeschikt maakt aan het algemeen belang en het ideaal van het mechanistische uurwerk.

In het prachtige en subtiel geschreven De rest van de dag reflecteert de Engels-Japanse Kazuo Ishiguro op de tragedie van het individu dat zich blindelings, en ontroerend kwetsbaar, offert op het altaar van de macht.

Klassieker-rubriek 8WEEKLY, najaar 2026

Boeken / Achtergrond
special: COLUMN: The Hobbit – J.R.R. Tolkien
Omslag The Hobbitbol.com

Een symbool voor generaties (Klassieker-rubriek)

Generaties zijn ermee opgegroeid en Christopher Lee noemde zijn verfilming ervan ‘het werk waar hij het meest om herinnerd zou worden’, ook al had de beste man een filmografie om ‘u’ tegen te zeggen. De Lord of the Rings-trilogie en het befaamde boek The Hobbit van J.R.R. Tolkien vonden hun oorsprong in de schrijver zijn liefde voor talen en de ellende die hij had gezien op het slagveld van de Eerste Wereldoorlog. Hoe kan een boek zoals The Hobbit, dat oorspronkelijk begon als een simpel kinderboek, nog steeds zo van belang zijn voor nieuwe generaties? Waarom is het nog steeds een symbool voor velen?

Deze column is onderdeel van de Klassieker-rubriek van de boekenredactie van 8WEEKLY, gepubliceerd in september en oktober 2026. Voor de andere bijdragen aan deze rubriek, zie de links onderaan dit artikel.

The Hobbit is een boek waar de nodige thematiek en symboliek in terug te vinden zijn. Het verhaal draait om de hobbit Bilbo Baggins, die wordt bezocht door de tovenaar Gandalf. Gandalf vindt hem de ideale kandidaat om een groep dwergen te vergezellen naar de Lonely Mountain. Bilbo daarentegen is een typische hobbit. Hij houdt van een simpel bestaan, met zijn planten in zijn tuin, het eten in zijn voorraadkast en zijn eigen spullen. Toch gaat Bilbo op Gandalfs verzoek in, en de dwergen die hij niet veel later ontmoet zijn anders; ze hebben bijlen, baarden, vlechten in het haar en willen vooral hun thuis terug. De reis die Bilbo met deze dwergen aflegt, is er een van grote veranderingen. Waar Bilbo eerst een huismus was, heeft hij nu de liefde voor het avontuur gevonden. Hij kon de verleiding om voor één keer de regelmaat te vermijden niet weerstaan.

Een terugkerend symbool bij het personage van Bilbo is dat van een eikeltje. Het eikeltje staat voor de simpelheid van het hobbitbestaan. Voor het genot van het hebben van een thuis en voor alles waar Bilbo voor stond voordat hij op avontuur ging. In de verfilming wordt er zelfs even aandacht aan besteed wanneer hij een eikel vindt bij de berg. Bilbo zegt dat hij hem thuis zal planten en dat hij zich, bij het zien van de boom die uit de eikel zal groeien, al zijn avonturen zal herinneren. Die herinnering aan avontuur is ook voor veel fans gebleven.

Wie het graf van J.R.R. Tolkien bezoekt, treft het niet op een strak geordende begraafplaats. Net iets buiten Oxford, een busrit van het centrum van deze studentenstad vandaan, ligt een begraafplaats die wat overwoekerd oogt. Veel stenen zijn al wat vergaan, het gras staat er hoog en van de bekende Britse orde valt er weinig te vinden. Wat wel de aandacht trekt, is een klein bordje met een pijl.

Wie het bordje met de pijl volgt, steekt een veld over dat de doodgraver, zo lijkt het althans, zo snel mogelijk heeft willen vullen: kriskras staan de stenen door elkaar. Een van die stenen hoort bij een graf dat je zou missen als je niet zou opletten. ‘Edith Mary Tolkien, Luthien’, en ‘John Ronald Reuel Tolkien, Beren’.

Menig fan kent het verhaal over hoe Tolkiens vrouw voor hem een elvenprinses was die verliefd werd op een sterfelijke man. Ondanks hun achtergronden vielen ze voor elkaar. Luthien gaf haar onsterfelijkheid op om met haar geliefde te zijn. Zo zou zelfs hun liefde de dood overwinnen.

Velen zullen dan ook niet verbaasd zijn over de simpelheid van het graf; gewoon tussen de anderen. Het was voor hen enkel hun liefde die telde.

Natuurlijk hebben fans het nodige achtergelaten bij de laatste rustplaats van deze schrijver, zoals muntjes en bloemen, maar één ding springt er voor mij uit: een verzameling aan dennenappels, bij gebrek aan een boom met eikeltjes in de buurt.

Klassieker-rubriek 8WEEKLY, najaar 2026

Boeken / Achtergrond
special: ESSAY: De onbeduidende Jude – Thomas Hardy
Omslag De onbeduidende Judebol.com

De victoriaanse tragedie die lof en rumoer veroorzaakte (Klassieker-rubriek)

Thomas Hardy wordt gezien als een van de invloedrijkste namen uit de Britse literatuur. Zijn victoriaanse romans en poëzie worden gekenmerkt door een schilderachtige en romantische setting en bevatten enkele thema’s die in al zijn werk naar voren komen: de charme van het platteland (de fictieve regio Wessex wordt voornamelijk gebruikt als omgeving), de tragiek van het lot en de sociale kritiek. Zijn bekendste werken zijn Far from the Madding Crowd, Tess of the d’Urbervilles en Jude the Obscure.

Dit essay is onderdeel van de Klassieker-rubriek van de boekenredactie van 8WEEKLY, gepubliceerd in september en oktober 2026. Voor de andere bijdragen aan deze rubriek, zie de links onderaan dit artikel.

Laatstgenoemde roman, in het Nederlands vertaald door Arie Storm als De onbeduidende Jude, zou zijn meest controversiële worden. Vanwege de felle kritiek zou het boek ook het einde betekenen van Hardy’s carrière als romanschrijver, waarna hij zich alleen nog zal richten op zijn poëzie.

Aan de hand van de drie grote thema’s in het boek – het huwelijk, religie en de klassensamenleving – reflecteer ik op de victoriaanse periode en hoe de kritiek op Hardy hiermee in verhouding staat. Jude the Obscure is een tragisch doch fascinerend verhaal over ambitie, botsende moraal en een ontoegeeflijke maatschappij.

Jude

Centraal in het verhaal staat Jude Fawley. Hij wordt geïntroduceerd in het verhaal als een weeskind, opgroeiend bij zijn tante, een verstokte cynische vrouw, die hem niet veel moederlijke liefde geeft. Jude is een nieuwsgierige, gevoelige jongen, te zacht voor het leven op het platteland. In de eerste paar bladzijden ziet hij zijn oude schoolmeester naar de grote stad, Christminster, vertrekken om zijn droom als geestelijke waar te maken. Dit wekt in Jude een intellectuele nieuwsgierigheid op en hij stort zich op het lezen van de boeken die hem hetzelfde levenspad op moeten sturen.

Het pad dat Jude als jonge jongen voor ogen heeft, wordt echter al snel versperd door iets wat hij nog niet eerder had ervaren: hartstocht voor iets anders dan kennis, voor een vrouw. Arabella Donn, een boerse, sensuele vrouw die Jude al snel om haar vingers weet te wikkelen. Arabella leidt hem om de tuin door te pretenderen dat zij zwanger is, en de eervolle Jude trouwt met haar. De band tussen beiden is vanaf het begin stroef en wanneer de waarheid naar boven komt, vlucht Arabella met haar ouders naar Australië. Jude, zichzelf weer richtend op zijn vergeten dromen, vertrekt ditmaal alsnog naar Christminster voor een nieuw hoofdstuk in zijn leven.

Sue Bridehead

Wonende in Christminster komt Jude in aanraking met zijn nicht Sue Bridehead. Sue is in alles de tegenpool van Arabella. Waar Arabella op Jude en de lezer overkomt als een harde vrouw, is Sue zachtaardig en ontvankelijk. Daarnaast is Sue intellectueel, idealistisch en agnostisch, terwijl Arabella religieus en pragmatisch is. Ondanks de familiaire verwantschap valt Jude als een blok voor haar.

Al snel zal echter blijken dat niet alleen Arabella, maar ook Sue zelf een tegenpool is van Jude. Het verhaal van laatstgenoemden zal er een worden die wordt gekenmerkt door ongeluk, verkeerde keuzes en een wrede speling van het lot.

Hun tragiek begint al snel na de eerste ontmoeting, wanneer Jude haar meeneemt naar zijn oude schoolmeester, Phillotson, die, net als Jude, niet is geslaagd in de stad. Hij biedt Sue wel een baan aan op de school waar hij werkt. Jude is nog steeds officieel gehuwd met Arabella, en ondanks wederzijdse gevoelens besluit Sue zich te verloven met Phillotson.

De schoolmeester blijkt echter een speelbal te zijn van de twee complexe karakters. Jude grijpt naar de drank, terwijl Sue zich depressief in een huwelijk zonder enige vorm van intimiteit bevindt. Sue heeft door het verhaal heen een aseksuele houding waarmee Jude veel moeite heeft. Phillotson accepteert deze houding echter gelaten. Ze toont geen affectie voor hem en weigert ook het bed met hem te delen. Wanneer Phillotson echter merkt dat Sue en Jude incompleet zijn zonder elkaar, besluit Phillotson zijn huwelijk ten faveure van Sue te beëindigen. Hardy laat met de relatie tussen Sue en Phillotson duidelijk zijn kritiek gelden wat betreft de normen die in deze periode gehanteerd werden.

Phillotson besluit zijn eigen gevoelens, positie en eergevoel volledig te laten varen om zijn vrouw de liefde te gunnen die hij zelf niet kan geven. Het geeft de lezer een groot respect voor de leraar. Helaas is zijn omgeving wat minder tolerant. Hij moet zichzelf verantwoorden in een officiële bijeenkomst. Als man is hij verplicht zijn echtgenote in zijn bed te laten slapen, en ook een seksloos huwelijk wordt met gefronste wenkbrauwen aanschouwd. Ondanks alle controverse blijft hij zichzelf en zijn keuze verdedigen en Sue verlaat Phillotson.

Huwelijk, God en afkomst in victoriaans Engeland

Wie wat dieper in Thomas Hardy’s achtergrond duikt, zal zich al snel afvragen in hoeverre de kritische toon ook deels te herleiden is tot zijn eigen jeugd.

Hardy groeide, net als Jude, in een klein dorpje op en had al vroeg dromen over Oxford. De gelijkenissen tussen Christminster en Oxford zijn onmiskenbaar. Hoewel zijn moeder een belezen vrouw was, had het gezin met een steenhouwer als vader niet genoeg middelen om Thomas naar een geschikte universiteit te sturen. Net als Jude moest hij zich dus in eerste instantie richten op een praktijkgericht leven.

Huwelijk

De victoriaanse tijd (genoemd naar de heerschappij van Queen Victoria (1837-1901)) was een periode in het Verenigd Koninkrijk waarin kuisheid, traditie en een strikte moraal hoog in het vaandel stonden. Een huwelijk was daarom niet alleen een intiem verbond tussen twee geliefden, maar vooral een sociale constructie waarbij er goed gelet moest worden op hoe beiden zich voor de buitenwereld presenteerden. Na zijn eerste date met Arabella wordt Jude onverwacht opgezadeld met zijn aanstaande medefamilie en buren. Hoewel Arabella hier op een natuurlijke manier mee omgaat en het sociale spel speelt, voelt Jude meteen ongemak. Hij voelt dat dit niet zijn kringen zijn en dat hetgeen maatschappelijk gewenst is kan botsen met waar hij zelf de voorkeur aan geeft.

Ook bij het verbreken van een huwelijk komen de nodige juridische en sociale wetten kijken. Tot 1857 konden alleen kerkelijke rechtbanken huwelijken en echtscheidingen voltrekken. Laatstgenoemde werd echter nauwelijks uitgevoerd. Religieus gezien was een huwelijk voor minder dan het leven niet acceptabel. Ook het hertrouwen met een andere partner was uit den boze. In de enkele gevallen waarin er een flinke smak geld als betaling tegenover stond, wilden de kerkelijken nog met hun hand over het hart strijken.

In 1857 werd in Engeland de Matrimonial Causes Act ingevoerd. Deze wet zorgde ervoor dat echtscheidingen, die voorheen door kerkelijke rechtbanken werden beslecht, nu via civiele rechtbanken konden worden ingediend.

In de praktijk bleef het echter een moeizame kwestie. Een echtscheiding bleef voor de gemiddelde arbeider te duur, en ook de voorwaarden waren allesbehalve gelijkwaardig: zo mochten mannen van hun vrouw scheiden als de vrouw overspel had gepleegd, maar andersom was dit niet voldoende; pas bij een zwaarder vergrijp, zoals mishandeling of verkrachting, werd ook een vrouw toegestaan van haar man te scheiden. Zo blijft het huwelijk van Jude en Arabella wettelijk in stand, ondanks dat zij al lang en breed naar Australië is vertrokken, haar echtgenoot achterlatend.

Religie

Zoals eerder opgemerkt, had de kerk een flinke vinger in de pap in victoriaans Engeland. Niet alleen in het huwelijk, maar ook in het onderwijs laat het geloof van zich horen. Het is dan ook niet gek dat wanneer Jude, die net als zijn oude schoolmeester Phillotson theologische ambities heeft, door menig universiteit afgewezen wordt, hij ook zijn vertrouwen in het geloof verder kwijtraakt. Hier is hij niet de enige in. Ondanks dat de Anglicaanse Kerk zeer dominant is, wordt de victoriaanse tijd ook gekenmerkt door twijfel, wetenschap en mensen die het geloof de rug toekeren. Hardy heeft met Sue Bridehead de perfecte dissidente gecreëerd.

Sue is intellectueel, verkiest de Griekse goden boven de christelijke God en veracht het huwelijk. Toch zal Sue, na een zeer traumatische wending in haar leven, zich toewijden aan het geloof. Niet vanuit eigen overtuiging, maar uit boetedoening. Als straf voor de keuzes die ze gemaakt heeft door het boek heen. Het voelt wrang en destructief. Niet hetgeen wat geloof hoort te zijn.

Dit lijkt dan ook een belangrijke boodschap in het verhaal te zijn: zowel het huwelijk als religie kunnen een mooie toevoeging zijn in iemands leven. Maar op het moment dat er niet kan worden afgeweken van de sociale normen, wordt het een last, een straf.

Klassenmaatschappij

Het derde thema dat door het hele boek sterk naar voren komt, is de klassenmaatschappij en hoe de klasse waarin je geboren bent je altijd zal achtervolgen. Jude is een wees van lage komaf en groeit op in een klein dorp. Hoeveel boeken en talen hij zich ook eigen maakt, zijn klasse blijft de overheersende factor, en in zijn tijd in Christminster wordt hij hier pijnlijk mee geconfronteerd.

Hij wordt keer op keer afgewezen door universiteiten, waarvan de meeste nalaten überhaupt op zijn verzoeken te reageren. Sue laat met onderstaand citaat zien dat zij, in tegenstelling tot Jude, al meer ervaring heeft met het klappen van de zweep.

‘Jij bent een van de weinige mensen voor wie Christminster was bedoeld toen de universiteit was opgericht; een man met een hartstocht voor leren, maar zonder geld, of kansen, of vrienden. Maar je bent verdrongen door de zoontjes van miljonairs.’

Conclusie

Voor wie geïnteresseerd is in de victoriaanse periode, complexe en ambigue karakters en poëtische beschrijvingen van zowel het leven op het platteland als in de stad, komt met Thomas Hardy zeker aan zijn trekken. Arie Storm heeft als vertaler dan ook een fraai werk geleverd door de poëtische stijl van Hardy trouw te blijven. Het verhaal zelf kent weinig winnaars, maar als lezer voel je je zeker geen verliezer.

Klassieker-rubriek 8WEEKLY, najaar 2026

Boeken / Achtergrond
special: SIGNALEMENT: Utz – Bruce Chatwin
Porselein serviesPixabay

Schoonheid en beng beng (Klassieker-rubriek)

Oog voor details past helemaal bij baron Kaspar Joachim von Utz (kortweg Utz), de hoofdpersoon uit Utz (1988) van de Engelse schrijver Bruce Chatwin (1940-1989). Zo heeft hij zijn begrafenis alvast tot in de puntjes geregeld. Niet dat dit veel helpt, want de communistische Tsjechoslowaakse regering had in 1974 niets op met christelijke rituelen en lapte die aan haar laars. Het boek begint wanneer Utz dood is en wordt begraven: de dragers zetten de kist in een barokkerk in Praag neer en gingen onderhand ontbijten.

Dit signalement is onderdeel van de Klassieker-rubriek van de boekenredactie van 8WEEKLY, gepubliceerd in september en oktober 2026. Voor de andere bijdragen aan deze rubriek, zie de links onderaan dit artikel.

Chatwin weet de sfeer van het communistische land raak te treffen in een sobere, feitelijke stijl. Hij schrijft korte zinnen met soms verouderde – en door Peter van Oers raak vertaalde – woorden zoals ‘veilere’ (te koop). De Sudeten- of volksduitser van joodse afkomst Utz en de naamloze verteller van het verhaal lijken op elkaar. Ze zijn allebei ontwikkeld, aristocratisch, smaakvol en geïnteresseerd in Meissen porseleinen chinoiserieën. Dat laatste is een wrang detail in een ander verband, omdat Chatwin ten tijde van het schrijven van dit boek leed aan een infectie die hij had opgelopen na een reis door China, begin jaren tachtig van de vorige eeuw.

Utz en de verteller ontmoeten elkaar wanneer de laatste in 1967 naar Praag gaat om onderzoek te doen naar de verzameling van Rudolf II, waarover hij is gevraagd een artikel te schrijven. Zij wisselen van gedachten over Utz’ eigen porseleinverzameling. Maar eerst moeten ze van Utz forel eten, een ander ritueel dat nog een hele opgave blijkt te zijn, want forel is niet zomaar voorhanden en eigenlijk gereserveerd voor de machthebbers. Niet dat ze bij Utz thuis nu luid en duidelijk over het beleid kunnen praten, want er wordt meegeluisterd. Dat heeft Utz’ huishoudster Marta op het idee gebracht om met potten en pannen in de weer te gaan. En als het bezoek uitgepraat is, laat ze vet in de steelpan glijden dat dan begint te sissen. ‘Ze is aan het koken’, zegt Utz als naar de oorzaak van het lawaai wordt gevraagd.

Je herkent er de absurdistische humor in die kenmerkend is voor het Tsjechoslowakije waarin – nadat het land zich onttrokken had aan de Russische overheersing – bijvoorbeeld een portret van Stalin tussen de biggenkarkassen in de etalage van een slagerij wordt opgehangen en Russische uniformen aan een waslijn wapperen die over de straat is gespannen.

Utz’ verzameling zal na zijn dood ten deel vallen aan het Staatsmuseum van Praag. Medewerkers komen de collectie alvast in kaart brengen. Tijdens dat bezoek sneuvelt een beeldje, dat daarmee dan ook niet kan worden gecatalogiseerd. Een veelzeggend detail, gezien het vervolg van het verhaal.

Marta snapt dat Utz waarde hecht aan details. Het zijn volgens haar ‘kleine getuigenissen van stijl om te tonen dat hij zich niet gewonnen had gegeven’ aan de lelijkheid van het socialistisch-realisme van de communisten. Utz’ porselein verbeeldt het ware, schone en goede in de wereld en in de mens. Ze voeden de verbeelding die niet platgeslagen kan worden, ze zijn een vorm van vrijheid en een luikje, een kiertje naar een betere wereld.

Die schoonheid staat tegenover het ‘beng beng’ van de potten en pannen. De schoonheid vindt Utz niet alleen in Meissen-porselein, maar ook in literatuur (Meijerink, Gershom Scholem, Kafka, de golemverhalen), operamuziek en de Barcelonastoel, die alleen in die bewoordingen wordt benoemd, maar waarin de goede verstaander meteen die van Mies van der Rohe herkent. Kunst die voor de tijd waarin het boek speelt modern en dus eigenlijk niet gewenst is.

Marta en Utz groeien in hun afkeer van het regime steeds meer naar elkaar toe. Alles wat tussen hen in staat, moet het veld ruimen. De verteller komt er na de dood van Utz in 1974 achter dat de collectie porselein is verdwenen. Gewoon weg. Noch het museum noch de verteller kunnen de verzameling terugvinden. De vraag waar het porselein is gebleven, is een enigma en aan de lezer om te beantwoorden.
De lezer van nu zal bij herlezing van deze dunne novelle er weer veel plezier aan kunnen beleven en veel herkennen van toen hij/zij er kennis mee maakte.

In de prachtig gecaste, ingetogen en sfeervolle film die in 1992 door regisseur George Sluizer naar het boek is gemaakt, wordt een suggestie in die richting uit het boek uitgewerkt. ‘Beng beng’.

Klassieker-rubriek 8WEEKLY, najaar 2026

Boeken / Achtergrond
special: REDACTIONEEL
Oude boekenPixabay

De favoriete Britse klassiekers van de boekenredactie (Klassieker-rubriek)

Het Verenigd Koninkrijk staat sinds jaar en dag bekend om zijn rijke literaire traditie. Dat de Britse literatuur ook op de boekenplanken van de redacteuren van 8WEEKLY nog altijd rijkelijk vertegenwoordigd is, bleek uit het enthousiasme waarmee de verschillende redacteuren hebben meegewerkt aan de eerste boekenrubriek van 8WEEKLY. Daarin worden namelijk verschillende klassieke werken uit het Verenigd Koninkrijk besproken.

Tussen 18 september en 16 oktober 2026 zal er elke week een bijdrage aan deze eerste rubriek worden gepubliceerd. De komende weken kunnen de lezers van 8WEEKLY de volgende bijdragen verwachten:

  • Els van Swol – Signalement: Schoonheid en beng beng (over Utz van Bruce Chatwin) (verschijnt op 18 september 2026)
  • Stefan Huissoon – Essay: De victoriaanse tragedie die lof en rumoer veroorzaakte (over De onbeduidende Jude van Thomas Hardy) (verschijnt op 25 september 2026)
  • Monica Dieleman – Column: Een symbool voor generaties (over The hobbit van J.R.R. Tolkien) (verschijnt op 2 oktober 2026)
  • Karin Oort – Signalement: Radarwerk (over De rest van de dag van Kazuo Ishiguro) (verschijnt op 9 oktober 2026)
  • Bjorn Lichtenberg – Essay: Magisch realisme bij Robert Louis Stevenson (over The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde van Robert Louis Stevenson) (verschijnt op 16 oktober 2026)

We bedanken de uitgeverijen voor de recensie-exemplaren van de besproken boeken en wensen de lezers veel leesplezier met deze eerste boekenrubriek!

Hartelijke groeten,
namens de boekenredactie,

Bjorn Lichtenberg
Interim Chef Boekenredactie 8WEEKLY

Boeken / Non-fictie

Terug naar de geschiedenisles

recensie: Europese geschiedenis voor beginners – Jacob F. Field
Europese geschiedenis voor beginnersBol.com

Wie heimwee heeft naar de geschiedenislessen op de middelbare school, kan met Jacob F. Field terug naar die tijd. In Europese geschiedenis voor beginners neemt Field de lezer mee naar alle onderwerpen die toen werden besproken.

Iedereen kent de vaste onderwerpen uit de geschiedenislessen nog: de 80-jarige Oorlog, de Grieken en de Romeinen en natuurlijk de ontdekkingsreizen. In Europese geschiedenis voor beginners neemt Jacob Field je in vogelvlucht mee door de gebeurtenissen die ons continent hebben gevormd tot hetgeen dat het nu is. Het begint in de bronstijd en eindigt in het nu. Het is alsof je weer even op de schoolbanken zit.

Vogelvlucht

Door in het kort de geschiedenis van Europa te bespreken, creëert Field een compleet overzicht. Alle hoogtepunten komen aan bod, van de rol die de Grieken en de Romeinen speelden in de ontwikkeling van het continent tot de Brexit. Voor iedereen die zoekt naar een boek dat de bekendste gebeurtenissen van het Europese vasteland bespreekt, stop vooral met zoeken. Je hebt het gevonden!

De diepte in

Wat Europese geschiedenis voor beginners extra goed maakt, is dat het onderwerpen nuanceert door extra informatie te geven in blokjes. Voor een leek geeft dit verduidelijking bij de onderwerpen, terwijl het voor de doorwinterde geschiedlezer een toevoeging biedt.

Wie het geschiedeniscurriculum op de middelbare school van meerdere landen met elkaar zou vergelijken, ziet dat in elk land ongeveer dezelfde onderwerpen worden behandeld, zoals de Franse Revolutie, de oudheid en de wereldoorlogen. Field haalt dezelfde onderwerpen aan in zijn boek, waardoor dit werk als een sterke gids kan worden gezien voor iedereen die meer wil weten over de historische vorming van het Europese continent.

Perspectief

Het is onder historici een logische vraag om te stellen wanneer er naar geschiedkundig werk wordt gekeken: tot welk perspectief moet het werk zich verhouden?
Bij een boek zoals Europese geschiedenis voor beginners kunnen er meerdere problemen ontstaan. De een zou kunnen beargumenteren dat het werk van Field te eurocentrisch is: er wordt zo veel op Europa gefocust dat de rol van andere continenten in de ontwikkeling van Europa buiten beschouwing wordt gelaten. Anderzijds zou er, voor de beste weergave van de Europese geschiedenis, gezegd kunnen worden dat deze continenten juist buiten beschouwing moeten blijven.
In dat opzicht doet dit boek precies wat het moet. Het heet niet voor niets Europese geschiedenis voor beginners. Aangezien het werk leesbaar moet zijn voor iedereen die de Europese geschiedenis wil begrijpen, focust Field zich enkel op Europese gebeurtenissen. Hij doet dit niet op een eurocentrische manier. Soms legt hij een link naar andere gebeurtenissen op andere continenten, maar hij behoudt de focus op Europa. Zo kan het gezien worden als een neutraal boek, waarbij de focus op het Europese perspectief ligt. Field heeft zijn werk ontzettend goed gedaan.

Boeken / Fictie

Parallellen, parallellen, parallellen

recensie: Moeder atoomhart – Agustín Fernández Mallo
Cover moeder atoomhartStandaard boekhandel

Moeder atoomhart is waarschijnlijk het persoonlijkste werk van Agustín Fernández Mallo dat tot dusverre in het Nederlands is vertaald. In dit boek lezen we over het leven en overlijden van de vader van de schrijver, en over het rouwproces van laatstgenoemde. Moeder atoomhart is bovendien het verslag van een zoektocht: Fernández Mallo zoekt naar wie zijn vader eigenlijk was, hoe hij zich zelf tot de man verhield en naar een manier, naar een liefst fysiek artefact, om de herinnering aan zijn vader te laten voortleven.

Uit de Nocilla-trilogie en uit de Trilogie van de oorlog bleek al dat Agustín Fernández Mallo een voorliefde heeft voor opmerkelijke parallellen in de tijd, toevallige verbanden en herhalingen van bepaalde specifieke gebeurtenissen. Ook Moeder atoomhart wemelt van dezelfde soort schijnbaar willekeurige overeenkomsten. Soms zijn dergelijke parallellen heel concreet. Zo komt de schrijver tijdens een reis door de Verenigde Staten ergens in het Midden-Westen oog in oog te staan met een Hereford-koe, precies zoals een koe recht in de camera van zijn vader keek toen die decennia eerder een vergelijkbare reis maakte.

Metonymische verbindingen

Soms echter is de parallel indirecter, meer metonymisch van aard. Zo vertelt Fernández Mallo hoe hij eens met zijn vader een vliegende schotel zag in de lucht boven Galicië. Het object kon worden geïdentificeerd als een ufo, omdat het een zogenaamde niet-ballistische beweging maakte: het bewoog zich niet volgens ‘de natuurlijke baan die dingen in de lucht beschrijven’.

Een paar pagina’s later beschrijft hij hoe hij zijn vader, die hij eerst slechts aanschouwde vanuit hun affectieve band van vader en zoon, na een zeker incident een paar maanden voor diens dood kon beschouwen met een emotionele afstand die de schrijver ‘paradoxaal genoeg juist dichter bij [mijn vaders] verleden en zijn drijfveren in het leven zou brengen’. Oftewel: zijn vader heeft plotseling de ballistische baan van de emotionele verbintenis in overdrachtelijke zin onderbroken. Fernández Mallo heeft het op een bepaald punt over een ervaring die ‘op metaforische wijze vertaald’ wordt in iets anders. Inderdaad lijkt metaforisch vertalen een uitstekende beschrijving voor een literair motief dat Fernández Mallo keer op keer aanwendt.

Betekenisvolle synchroniciteit

De parallellen die zo centraal staan in het werk van Fernández Mallo kunnen misschien best worden aangeduid met wat Carl Gustav Jung de ‘betekenisvolle synchroniciteit’ noemde. Inderdaad lijken dergelijke coïncidenties voor Fernández Mallo betekenisvol te zijn; zij stellen voor de schrijver meer voor dan verwaarloosbare en insignificante manifestaties van het toeval. Hoewel Fernández Mallo’s voorliefde voor opmerkelijke verbanden, die uit een groter deel van zijn oeuvre blijkt, op zich al een bewonderenswaardige literaire verdienste uitmaakt, dient die in Moeder atoomhart bovendien nog een ander doel: in dit boek is de zoektocht naar betekenis in structuur verwant aan een zoektocht naar betekenis achter de dood van zijn vader.

Een persoonlijk document

Het boek bevat een aantal ontroerende mijmeringen over het verschijnsel ‘dood’, waarin de schrijver zich, meer dan in zijn andere boeken, van zijn menselijke, emotionele kant laat zien. Die meer persoonlijke passages slaan des te meer aan, omdat zij tamelijk scherp afsteken tegen de wat killere en intellectuele ‘schrijver als kunstenaar’ die naar voren komt uit de synchroniciteiten, die Fernández Mallo maar blijft benoemen.

De passages over de dood en over het leven zijn soms wat hermetisch. Maar zij zijn goed gedoseerd, waardoor hun ondoordringbaarheid niet storend wordt en juist bijdraagt aan het gevoel een echt persoonlijk document te lezen: ieder mens ervaart de dood immers op een heel eigen manier. Fernández Mallo benoemt wat er mooi en wat er treurig was aan de relatie die hij met zijn vader had, en stelt op liefdevolle wijze herinneringen aan zijn vader op schrift. Ook is hij openhartig over zijn eigen schrijfproces: hij vertelt over zijn inspiratiebronnen en schrijft over de relatie tussen de dood in het algemeen, het sterven van zijn vader en het schrijven van fictie.

Schrijven om te leven

Agustín Fernández Mallo behoort – in elk geval samen met György Konrád en mogelijk met nog meer – tot een groepje van schrijvers uit wiens memoires pas écht duidelijk wordt hoezeer zij zich thuis voelen in het schrijven. In die memoires wordt immers het literaire bedrijf ingezet om de eigen levenservaringen te verwerken. Het lijkt niet overdreven om te stellen dat, om die reden, memoires zoals die van Fernández Mallo aantonen hoezeer het schrijven voor de auteur is verbonden met het gezond houden van de geest en daarmee met het voortbestaan van de schrijver zelf.

Al met al is Moeder atoomhart door de voor iedereen bekende thematiek van de dood en door het relatief lage aantal pagina’s goed toegankelijk voor lezers die niet zijn ingewijd in het literaire universum van Agustín Fernández Mallo. Voor wie deze auteur al wel beter kent, biedt Moeder atoomhart een welkome herbeleving van de literaire fascinaties van deze bijzondere Spaanse schrijver, en een goede gelegenheid om de schrijver los van zijn kunstenaarschap wat beter te leren kennen.

Film
special: Odyssee – Homerus
Filmstill The OdysseyUniversal Studios. All Rights Reserved. (via Filmdepot)

‘Hoe het leven de dood overwint’

Van het Griekse epos Odyssee van Homerus zijn al heel wat hervertellingen gemaakt. Na de film The Return (2024) zijn er ook daarna heel wat verschenen. Recent zijn dat een bewerking in taal en tekeningen door Barry Powell en Joanna Lisowiec en een film in IMAX 70mm, geschreven en geregisseerd door Christopher Nolan en in beelden gevangen door Hoyte van Hoytema.

Een hervertelling is wat anders dan een vertaling, maar de basisvragen voor de verteller, vertaler en filmmaker zijn dezelfde: hoe dicht blijf je bij de brontekst, hoeveel sfeer roep je op, wat zet je extra aan, wat laat je eventueel weg? We kunnen het Homerus niet meer vragen, maar je maakt als herverteller en filmmaker je eigen afwegingen en interpretatie: iets meer van dit, iets minder van dat. Vragen als hoe dicht je bij het oorspronkelijke taaleigen en metrum blijft, laat je primair aan vertalers over.

Powell, Lisowiec en Nolan

Barry Powell is auteur van onder meer Classical Myth en specialist in het werk van Homerus (ca. 820 voor Chr.). Hij heeft zowel de Ilias als de Odyssee vertaald. Joanna Lisowiec is bekend door de verschillende kinderboeken die ze illustreerde, maar ook van de Meditaties van Marcus Aurelius, die net als De geïllustreerde Odyssee bij Noordboek is uitgegeven.
Christopher Nolan is een bekende naam in de filmwereld, dus de verwachtingen waren hoog gespannen. Maar eerst het boek van Powell en Lisowiec.

Het tijdloze epos herverteldOmslag De geïllustreerde Odyssee

In de inleiding van Powells geïllustreerde hervertelling geeft de bewerker al veel prijs over zijn interpretatie van het verhaal van Homerus. ‘De hoofdlijn’, schrijft hij, ‘bestaat uit een oud verhaal over hoe het leven de dood overwint.’ Odysseus staat voor het leven, de monsters en de zee staan voor de dood. De Odyssee ‘schetst (…) een moreel universum waarin gerechtigheid heerst’. Het leed van de mens is het gevolg van eigen keuzes (hoe modern is dat!) en niet van het noodlot. ‘De vrijers hebben domweg geen respect voor de goden of de morele orde. Dat is hun eigen beslissing. En daarom moeten ze sterven.’

Het begin van Powells hervertelling zal veel gymnasiasten bekend voorkomen:

O Muze, laat mij het verhaal zingen
van Odysseus, man van vindingrijkheid,
moed en wijsheid, en van zijn epische reis
naar huis vanuit Troje!

Moesten gymnasiasten niet, om het metrum in de vingers te krijgen, dit uit het hoofd leren en hardop reciteren? Bij een andere hervertelling, van Stephen Fry (Thomas Rap, 2024), ontbreekt dit iconische begin. Hij vertelt het verhaal op een toegankelijke manier, waar Powell poëtischer is. Iets meer belerend ook dan Fry. Neem bijvoorbeeld een opmerking als: ‘De meeste mensen zijn snel boos, heb ik ondervonden.’ Daar staan de vele dichterlijke beelden tegenover, zoals die over de dood: ‘De pezen klemmen het vlees niet langer op de botten en de ziel vlucht weg als een droom.’
Zelfs Powells fantasie is gebaseerd op wat op grond van gegevens wordt verondersteld. Odysseus heeft, schrijft hij bijvoorbeeld, ‘krachtige handen’. Even verderop lezen we dat onze held een goede discuswerper was, wat weer anticipeert op een later, doorslaggevend moment met een speer en een boog in het verhaal.

Ook de tekeningen zijn fantasievol, hoewel duidelijk gebaseerd op de ‘realiteit’. Zo is er een amfoor in zwartfigurige stijl met een roodbruine achtergrondkleur. Wie iets van de Griekse kunstgeschiedenis weet, herkent de oud-Griekse stijl. De stijl van de tekeningen doet soms ook denken aan die van negentiende-eeuwse litho’s of aan de Japanse kunstenaar Katsushika Hokusai uit dezelfde eeuw.

Penelope, Odysseus’ vrouw, wordt afgeschilderd als een vrouw die weet wat ze wil. Ze wil haar man terug en met list en bedrog de vrijers die op haar azen van zich afhouden. Eumaios, de dienaar van de hoofdfiguur, wil haar met veel omhaal van woorden van een plan afbrengen. Ze gaat er niet op in en blijft bij haar standpunt. Zo standvastig komt ze ook over op de grotendeels uit panelen bestaande, kleine tentoonstelling Tegendraads in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden: ‘van gelijke roem als Odysseus’ (nog t/m 9 augustus 2026 te zien).

Het tijdloze epos verfilmd

Laten we vervolgens bekijken in hoeverre de observaties bij het boek van Powell en Lisowiec van toepassing zijn op Nolans verfilming van de Odyssee. Een kijkervaring van bijna drie uur, die omvloog.

Ook de film begint met een lofzang, ditmaal op de Griekse beschaving. De film eindigt met een indrukwekkende epiloog waarin de teloorgang van die beschaving wordt genoemd en die te wijten zou zijn aan een man. Dat betrekt Odysseus op zichzelf, maar je mag er ook een toespeling op de man met het oranje haar in zien. Toch biedt de epiloog ook hoop. De zon gaat weliswaar telkens weer onder, maar komt ook weer op. Een beeld dat door heel Homerus’ Odyssee en aan het begin en eind van de film wordt gebruikt, zoals Powell het beeld van het leven dat de dood overwint bezigt.

Het morele universum dat Nolan schildert, is dat van wat de Wet van Zeus wordt genoemd: de code uit de Griekse mythologie die stelt dat vreemdelingen als gasten moeten worden behandeld. Een code die in de Odyssee dikwijls wordt geschonden, maar waar in de film telkens op wordt gewezen. De scène met de vrijers, die geen respect voor welke morele orde dan ook hebben, is in de film wel erg spectaculair en duurt wat aan de lange kant. Andere passages uit het boek zijn juist ingedikt en er zijn ook scènes aan toegevoegd, zoals de oorlog in Troje, die in de Odyssee wel het startpunt is, maar verder geen rol van betekenis meer speelt.

Odysseus benadrukt dat het verhaal moet worden gezongen. In die zin speelt muziek in de film een grote rol. De muziek is gecomponeerd door de Zweed Ludwig Göransson. Het is muziek die in het verlengde ligt van realistische klanken; bijvoorbeeld wanneer de boog wordt gespannen en de speer wegvliegt. Net zoals Powell aan het begin en aan het eind de kracht waarmee Odysseus de boog spant benadrukt. In beide gevallen, aan het begin en aan het eind, is de muziek hetzelfde, zodat je van een Wagneriaans leitmotiv kunt spreken. Iets soortgelijks, waarbij de muziek aansluit op in de werkelijkheid voorkomende geluiden, gebeurt wanneer de schapen in de grot van de cycloop (gespeeld door Bill Irwin) worden getoond.

Net als Powell (‘De meeste mensen zijn snel boos’) is ook Nolan op z’n tijd aan de uitleggerige kant. Met name Helena van Troje (een dubbelrol van de zwarte actrice Lupita Nyong’o, die ook Klytaimnestra speelt) lijdt aan dit euvel wanneer ze aan haar man Menelaos een en ander zit uit te leggen.
De vrouwen bij Nolan zijn overigens allemaal sterke vrouwen, die staan voor hun mening. Ook Penelope, maar het blijft een beetje bij een aanzet. Ze is zeker niet ‘van gelijke roem als Odysseus’, zoals ze in de tentoonstelling in Leiden wordt neergezet.

Ook de details in de film zijn aan de ‘realiteit’ ontleend, net als de muziek. Al zijn de amforen die in het paleis van Odysseus staan zeldzame, niet-gedecoreerde exemplaren, in tegenstelling tot die op de tekeningen van Joanna Lisowiec. Ook in de aanloop naar de film werd in artikelen op zulke afwijkende details gewezen, al wist Nolan die opmerkingen telkens te pareren.

Het is al met al te hopen dat het filmspektakel en meer dan dat, bezoekers nieuwsgierig maakt naar het verhaal van Homerus waarop het is gebaseerd. Als ze het niet al kennen natuurlijk. Daarbij is de geïllustreerde hervertelling van Barry Powell en Joanna Lisowiec een fijne gids. Je hoeft er geen Grieks voor te kennen of weet te hebben van kunststijlen. Pak het op en geniet ervan, ook los van elkaar.

De geïllustreerde Odyssee. Het tijdloze epos herverteld
Bewerker: Barry Powell

Illustraties: Joanna Lisowiec
Uitgever: Noordboek
Prijs: € 29,90
Bladzijden: 256
ISBN: 9789464714814
Beoordeling: 4,5 sterren

The Odyssey
Script en regie: Christopher Nolan

Jaar: 2026
Distributeur: Universal Pictures
imdb: https://www.imdb.com/title/tt33764258/
Beoordeling: 4,5 sterren

Boeken / Fictie

Over bier en Bach

recensie: HERSCHT 07769 - László Krasznahorkai
HERSCHT 07769 -László Krasznahorkaibol.com

De toekenning van de Nobelprijs voor de Literatuur moest van de stichter Alfred Nobel berusten op ‘het meest opmerkelijke werk met een idealistische trend’. Mogelijk en in het kader van de huidige tijden is deze inhoudelijke meetlat – naast alle andere literaire kwaliteiten die meespelen – een interessante invalshoek. De toekenning van de prijs in 2025 aan de Hongaarse schrijver László Krasznahorkai werd door de jury gemotiveerd als het ‘meeslepende visionaire oeuvre dat, te midden van apocalyptische terreur, de kracht van kunst bevestigt’.

De roman HERSCHT 07769 van László Krasznahorkai verscheen in 2023 op de Nederlandse markt. De Nobelprijs is in tegenstelling tot veel andere literatuurprijzen niet de bekroning van één werk, maar van alle werken. HERSCHT 07769 – hoewel in de ogen van diverse critici niet zijn allersterkste werk – is een meesterlijke roman en een waardige pars pro toto voor het imponerende oeuvre van deze veelvuldig bekroonde en bejubelde schrijver.

Homo homini lupus

‘Hoop is een vergissing.’ Met deze openingszin wordt de toon in HERSCHT 07769 verpletterend gezet. Florian, de enigmatische protagonist van dit duistere verhaal, is werknemer bij de eigenaar van een schoonmaakbedrijfje met de omineuze naam ALLES WIRD REIN. Deze man, bijgenaamd de Boss, is tevens leider van het peloton, een lokaal zeer dubieus politiek collectief. Florian is door zijn onbehouwen werkgever uit een weeshuis naar het fictieve en op het oog vredige stadje Kana in Oost-Thüringen gehaald. Geheel onverwacht wordt het stadje verrast door een aantal mysterieuze en verontrustende gebeurtenissen. Tot grote ergernis van de Boss en gealarmeerde burgers verschijnen er op diverse gebouwen, die op enige wijze verbonden zijn met de componist Johann Sebastian Bach, half afgewerkte graffiti in de vorm van wolvenkoppen en de dreigende boodschap ‘Wir kommen…’. Het schoonmaakbedrijfje vaart er wel bij, echter de Boss wordt razend om de heiligschennis van zijn idool. Een andere bedreiging die de gehele bevolking van Kana angst aanjaagt, is de plotselinge en nooit eerder voorgevallen komst van wolven die er niet voor terugdeinzen bewoners aan te vallen.

Het universum Kana: een geniale orkestratie

Kana is een conservatieve gemeenschap van Kleinbürger die niet voor niets gesitueerd is in Thüringen. Deze Duitse deelstaat speelde een belangrijke rol in de groei en verspreiding van het nationaalsocialisme en het antisemitisme vanaf eind jaren twintig van de vorige eeuw. Het is berucht om de vernietigingskampen van het nazistisch regime die daar gevestigd waren. Tegenwoordig is de extreemrechtse beweging wederom zeer sterk vertegenwoordigd in de regio.

In het beeld dat geschetst wordt van Kana blijkt zijn bevolking door de eeuwen heen tot in het DNA verankerd met obsolete gebruiken en tradities. We zien dat de burgers uit alle sociale lagen van deze kleine gemeenschap – hoewel sommigen met schaamte – gehecht zijn aan hun varkenslever, bier, bockworst en triviale festiviteiten. De mislukkingen uit het verleden leiden niet tot nieuwe inzichten.

Aan de hand van Florian, die met zijn open en onschuldige karakter contact legt met bewoners van allerlei aard, componeert het meesterlijke genie Krasznahorkai met bachiaanse contrapunt en dissonantie een helse microkosmos in één ademloze, en de gehele roman durende, meanderende zin. Het poëtisch en ritmisch proza waar – schijnbaar achteloos en ongeordend – hoofdstuktitels hun weg dwars door de lopende tekst vinden, geeft extra meerwaarde aan het nihilistische verhaal van chaos, destructie en betekenisloosheid. Tegelijkertijd creëert het ook virtuoos de onderstroom van een ander verhaal. Florian, wellicht een strijdende Übermensch zoals Nietzsche voor ogen had, een mens die zich bevrijdt van de christelijke moraal, kleinburgerlijke tradities en laf kuddegedrag, zal uiteindelijk ervaren dat men – geheel in de visie van Arthur Schopenhauer waar Nietzsche in Also sprach Zaratusthra afstand van poogde te nemen – via kunst, mededogen en ascetisme de troosteloze realiteit kan ontstijgen.