De roman HERSCHT 07769 van László Krasznahorkai verscheen in 2023 op de Nederlandse markt. De Nobelprijs is in tegenstelling tot veel andere literatuurprijzen niet de bekroning van één werk, maar van alle werken. HERSCHT 07769 – hoewel in de ogen van diverse critici niet zijn allersterkste werk – is een meesterlijke roman en een waardige pars pro toto voor het imponerende oeuvre van deze veelvuldig bekroonde en bejubelde schrijver.

Homo homini lupus

‘Hoop is een vergissing.’ Met deze openingszin wordt de toon in HERSCHT 07769 verpletterend gezet. Florian, de enigmatische protagonist van dit duistere verhaal, is werknemer bij de eigenaar van een schoonmaakbedrijfje met de omineuze naam ALLES WIRD REIN. Deze man, bijgenaamd de Boss, is tevens leider van het peloton, een lokaal zeer dubieus politiek collectief. Florian is door zijn onbehouwen werkgever uit een weeshuis naar het fictieve en op het oog vredige stadje Kana in Oost-Thüringen gehaald. Geheel onverwacht wordt het stadje verrast door een aantal mysterieuze en verontrustende gebeurtenissen. Tot grote ergernis van de Boss en gealarmeerde burgers verschijnen er op diverse gebouwen, die op enige wijze verbonden zijn met de componist Johann Sebastian Bach, half afgewerkte graffiti in de vorm van wolvenkoppen en de dreigende boodschap ‘Wir kommen…’. Het schoonmaakbedrijfje vaart er wel bij, echter de Boss wordt razend om de heiligschennis van zijn idool. Een andere bedreiging die de gehele bevolking van Kana angst aanjaagt, is de plotselinge en nooit eerder voorgevallen komst van wolven die er niet voor terugdeinzen bewoners aan te vallen.

Het universum Kana: een geniale orkestratie

Kana is een conservatieve gemeenschap van Kleinbürger die niet voor niets gesitueerd is in Thüringen. Deze Duitse deelstaat speelde een belangrijke rol in de groei en verspreiding van het nationaalsocialisme en het antisemitisme vanaf eind jaren twintig van de vorige eeuw. Het is berucht om de vernietigingskampen van het nazistisch regime die daar gevestigd waren. Tegenwoordig is de extreemrechtse beweging wederom zeer sterk vertegenwoordigd in de regio.

In het beeld dat geschetst wordt van Kana blijkt zijn bevolking door de eeuwen heen tot in het DNA verankerd met obsolete gebruiken en tradities. We zien dat de burgers uit alle sociale lagen van deze kleine gemeenschap – hoewel sommigen met schaamte – gehecht zijn aan hun varkenslever, bier, bockworst en triviale festiviteiten. De mislukkingen uit het verleden leiden niet tot nieuwe inzichten.

Aan de hand van Florian, die met zijn open en onschuldige karakter contact legt met bewoners van allerlei aard, componeert het meesterlijke genie Krasznahorkai met bachiaanse contrapunt en dissonantie een helse microkosmos in één ademloze, en de gehele roman durende, meanderende zin. Het poëtisch en ritmisch proza waar – schijnbaar achteloos en ongeordend – hoofdstuktitels hun weg dwars door de lopende tekst vinden, geeft extra meerwaarde aan het nihilistische verhaal van chaos, destructie en betekenisloosheid. Tegelijkertijd creëert het ook virtuoos de onderstroom van een ander verhaal. Florian, wellicht een strijdende Übermensch zoals Nietzsche voor ogen had, een mens die zich bevrijdt van de christelijke moraal, kleinburgerlijke tradities en laf kuddegedrag, zal uiteindelijk ervaren dat men – geheel in de visie van Arthur Schopenhauer waar Nietzsche in Also sprach Zaratusthra afstand van poogde te nemen – via kunst, mededogen en ascetisme de troosteloze realiteit kan ontstijgen.

De eerste paar woorden die verloren gaan geven nog niet veel reuring. Zo wordt het verdwijnen van het woord ‘archaïsch’ bijvoorbeeld alleen opgemerkt door een classicus en een archeoloog. Het woord ‘ekster’ is echter al snel een bron van speculatie op social media. ‘Hadden we geen term voor deze zwart-witte praatgrage vogels?’ vraagt Uma (dichteres en een van de hoofdpersonages in het verhaal) zich af. De kleur ‘geel’ brengt de eerste tekenen van verdeeldheid in de samenleving. ‘Zon’ wordt door een groot deel van Nederland als vervanger gekozen, maar daar kan niet iedereen zich in vinden. Alkmaar en Gouda kiezen, gezien hun achtergrond, begrijpelijkerwijs voor ‘kaas’. Noord- en Oost-Nederland gaan hierin mee. Zeeland kiest voor ‘stro’, en Limburg voor ‘kanarie’. Meijer geeft er, samen met een scène van een FvD-politicus die pleit voor het oer-Hollandse ‘kaas’ in plaats van de ‘import-zon’, ook een politieke connotatie aan. Taal is universeel, maar taal is ook persoonlijk, ambigu en kan verbinden, maar ook verdelen.

Taalvirtuoos

Eva Meijer laat door het hele boek heen zien dat ze een woordkunstenaar pur sang is. Het spelen met stijlfiguren, poëtische strofen en een voelbare strijd met woordverlies worden gecombineerd met fascinerende etymologische achtergrondkennis. Bij elk verdwenen woord (lettercluster als vervanger) refereert Meijer aan de oorsprong, het gebruik en de zichtbare liefde voor taal.

Een prachtig voorbeeld:

Er was een (niet-lettercluster) voor mij.
Zelf. Niet-jij. Niet-ander.
Alleen, geen-wij.
Geen-jullie, geen-zij.
Er was voor mij van mij.
Was-mij. Zijn wij, is, … ben.
Besta. Is. Was.
Eerste persoon enkelvoud.
Hoofdpersoon, eigen leven, zoals jij maar dan van mij.
Welk zelf is nog van zichzelf? Alleen. I.

Het is een emotioneel geladen ode, een zoektocht en een liefdesverklaring.

De plank misslaan

Een mooi Nederlands gezegde, en toepasbaar op enkele invalshoeken in het verhaal. Er wordt in de eerste plaats veel nadruk gelegd op non-binariteit in de vorm van het personage Mik. Uma, de romantische interesse van Mik, vraagt al snel naar Miks gewenste aanspreekvorm, waarna door het hele verhaal een aaneenschakeling van huns en hens volgt.

Hoe een lezer ook over deze thema’s denkt, taalkundig gezien is het gebruik van meervoudige voornaamwoorden voor een individu discutabel te noemen. En als het belang wordt benadrukt van iemands voorkeur hierin, dan strookt het dat Meijer voor de rest van de personages dit ongevraagd invult.

Een tweede punt van kritiek kun je zetten bij de rol van de politiek in het verhaal. De regering, die, net als in het echte leven, steeds verder wordt verrechtst, lijkt al snel aan te sturen op een volledige transitie naar het Engels als primaire voertaal. Onder andere de voordeligheid in het bedrijfsleven wordt hier als bijkomend argument gebruikt. Ook hier ontbreekt wederom de logica. Het gebruik van het Nederlands op universiteiten staat onder druk, een veranderende terminologie bij politiek beladen thema’s en zogeheten sensitivity-readers die bijvoorbeeld de boeken van Roald Dahl onder handen hebben genomen, zijn voorbeelden van tendensen die je eerder kan labelen aan de linkerkant van het spectrum.

Het is jammer dat Eva Meijer een aanvankelijk interessante premisse met deze wendingen een te belerend, kosmopolitisch laagje geeft. Een woord voor is poëtisch, uniek, maar te politiek geladen om lang bij stil te blijven staan. Jammer, zonde, helaas, alas.

Het verhaal volgt psychotherapeute Patricia Phillips, die woont en werkt in Sussex Downs, vlak bij de enorme kliffen van Seven Sisters. Wanneer de politie voor haar deur staat, blijkt dat haar cliënt Henry Clayton, met wie ze die middag een eerste fysieke afspraak zou hebben, dood is aangetroffen onderaan de kliffen. Volgens de agenten gaat het om zelfmoord, maar Patricia heeft daar haar twijfels bij. Samen met haar excentrieke buurman Prichard en bevriende advocate Sue besluit ze zelf op onderzoek uit te gaan. Wat volgt is een cosy crime-mysterie: een klassieke whodunit, meestal opgelost door eigenzinnige (amateur)speurders, met weinig bloederige details, bijzondere locaties en een flinke dosis humor.

Te veel toevalligheden, weinig psychologische diepgang

Het uitgangspunt van Moord in therapie heeft veel potentie. Juist een genre dat draait om mysterie biedt ruimte voor psychologische diepgang en complexe motieven. Toch kiest Perry verrassend weinig voor die invalshoek. Er zijn zeker momenten waarop haar achtergrond als therapeut naar voren komt, bijvoorbeeld in gesprekken met Patricia’s mentor of gesprekken over de opvoeding van haar dochter. Deze momenten tellen als de sterkere passages uit het boek, maar ze hebben geen invloed op het mysterie zelf. Patricia lost de zaak namelijk niet op dankzij scherpe analyses of bijzondere inzichten. Belangrijke aanwijzingen komen vooral toevallig op haar pad, dankzij haar eigenwijze doorzettingsvermogen of door andermans vaardigheden met sociale media. Het idee van een therapeut als detective wordt dan ook niet ten volle benut.

Het helpt bovendien niet dat het verhaal volledig vanuit Patricia’s perspectief wordt verteld. Extra perspectieven, zeker die van intrigerende personages zoals Prichard, Sue of zakenvrouw Dorna, hadden meer spanning of diepgang kunnen toevoegen. Iets wat in andere, sterkere cosy crime boeken doorgaans goed wordt benut.

Geforceerde knipoog naar vervolg

Ook het mysterie zelf overtuigt niet echt. Het aantal serieuze verdachten blijft beperkt en het onderzoek kabbelt lange tijd voort zonder echte spanningsopbouw of verrassende ontwikkelingen. Wanneer het plot in de laatste pagina’s ineens versnelt, voelt dat eerder abrupt dan slim opgebouwd.

Daarnaast hangen belangrijke delen van het verhaal af van flinke onwaarschijnlijkheden. De manier waarop zowel de politie als Patricia omgaan met vertrouwelijkheid is daar een voorbeeld van, net als de weinig geloofwaardige werkwijze van de lokale politie. Dat Patricia op de laatste pagina vervolgens wordt benaderd om te helpen bij een volgende zaak – duidelijk een opzet voor een eventueel vervolgboek – voelt daardoor eerder geforceerd dan verdiend.

Vermakelijke scènes aan de Britse kust

Voor de crime hoef je het boek niet te lezen, maar dat compenseert Perry met een flinke dosis cosy. Het dagelijkse leven in Sussex Downs en bij Seven Sisters wordt met zichtbaar plezier beschreven. Patricia’s dagelijkse zwemtochten in zee, de lokale boeken- en schilderclubs en Prichards bizarre experimenten met zelfgestookte drank geven het dorp volop sfeer. Ook de sociale spanningen binnen de kleine dorpsgemeenschap, van roddels in groepsapps tot rivaliteit bij een schilderwedstrijd, leveren de nodige humor. Zeker dankzij de sociaal onhandige Patricia, die verre van een vanzelfsprekend sympathieke hoofdpersoon is. Ze houdt zich het liefst afzijdig van alle dorpse beslommeringen, maar werpt zich vanwege haar onderzoek toch steeds opnieuw in ongemakkelijke sociale situaties. Dat leidt geregeld tot licht absurde, maar vermakelijke scènes.

Toch slaat Perry soms door in haar hang naar herkenbare details. Bepaalde elementen keren zo vaak terug dat ze als irritant kunnen worden ervaren, bijvoorbeeld de veelvuldige verwijzingen naar een ‘avocadobadkamer’. Ook bij de hoeveelheden alcohol die Patricia en Prichard drinken, kun je als lezer je vraagtekens zetten.

Detectiveverhaal schiet tekort

Wie nieuw is binnen het genre cosy crime kan beter ergens anders beginnen. Auteurs zoals Jesse Sutanto en Richard Osman laten zien hoe warmte, scherpe humor en een slim mysterie succesvol gecombineerd kunnen worden. Hun amateurdetectives voegen daadwerkelijk iets toe aan een onderzoek, waardoor het logisch voelt wanneer de politie hun hulp inschakelt.

Moord in therapie leest vlot weg en de dorpse perikelen zijn geregeld vermakelijk, maar als detectiveverhaal schiet het tekort. Lezers die vooral op zoek zijn naar cosy sfeer zullen zich hier prima mee vermaken. Maar wie hoopt op een sterk mysterie met psychologische diepgang zal verder moeten zoeken dan deze psychotherapeut-detective.