Bij binnenkomst eist een overdaad aan goud direct de aandacht op. Mourning for a World of Rubbish (2020) van John Miller is een vergulde ruïne; een kitscherige obelisk en triomfboog die, in plaats van heldendaden, de rommel van alledag herbergen. Half opgegeten broodjes en weggegooide waterflesjes liggen tussen de goudglans. Het is een krachtig openingsbeeld. Klassieke architecturale elementen, traditioneel gebruikt om de glorieuze prestaties van historische mannen te vieren, liggen in duigen en zijn getransformeerd tot een podium voor het banale. Miller zet direct de toon voor een expositie die de manosphere tot op het bot ontleedt.

Lompe dominantie versus kwetsbaar kaal

De manosphere – een diffuus maar invloedrijk netwerk van online mannengemeenschappen en socialemediafiguren – draait om een hypermannelijk ideaalbeeld waarin traditionele genderrollen worden verheerlijkt en feminisme vaak als bedreiging geldt. Achter retoriek van zelfverbetering en discipline schuilt geregeld een wereldbeeld dat misogynie normaliseert en man-zijn reduceert tot dominantie, controle en status. Juist die digitale beeldvorming fileert het Stedelijk: niet door te moraliseren, maar door de kwetsbaarheden, onzekerheden en spanningen bloot te leggen die onder dit verharde oppervlak schuilgaan.

De kracht van deze tentoonstelling schuilt dan ook in de zorgvuldig gekozen contrasten. Neem de confrontatie tussen het werk van SoiL Thornton en Marlie Mul. Midden in de doorgang van de ene naar de andere tentoonstellingszaal blokkeert Thorntons The “Husband” Chair (SC) (2021) de doorgang. Deze kolossale, chocoladebruine opblaasstoel dient als knipoog naar de passieve wachtplekken voor mannen in Amerikaanse warenhuizen en verbeeldt een lomp soort aanwezigheid.

Lijnrecht daartegenover bolt de siliconen sculptuur van Marlie Mul uit de muur. Het is een kalende hoofdhuid, met chirurgische precisie voorzien van synthetische haren. Het werk is even klinisch als intiem, de kijker wordt gedwongen te staren naar een onzekerheid die mannen doorgaans angstvallig proberen te bedekken. Waar de stoel van Thornton ruimte inneemt, vraagt de hoofdhuid van Mul om tederheid.

Parfumflesjes

Dat er druk achter die mannelijke schoonheidsidealen schuilt, is te zien in de commerciële kant van hedendaagse genderconstructies. Dat laat het werk van Emirhakin zien. Met Sillage (2024) presenteert de kunstenaar een strakke rij parfumflesjes. Namen als Eternally Hot, Bold Guy en Colonial Club lezen als een parodie op het westerse manbeeld. Het werk legt bloot hoe diep de drang naar een ‘geglobaliseerde mannelijkheid’ in onze zintuigen is verankerd. Je ruikt hier niet alleen de marketing, maar ook de druk om te voldoen aan een mal die voor weinigen echt past.

Privé, maar bekeken

Hoe moeilijk het is voor mannen die niet in die mal passen, wordt voelbaar in de olieverfpanelen van Salman Toor. Met een losse toets schildert hij scènes van queer intimiteit en migrantenervaringen. In Waiting kijken we door een deuropening mee naar een privémoment. De toeschouwer van het werk blijft net buiten de grenzen van het intieme moment. Toor slaagt erin om de huiselijke sfeer te laden met een dubbel gevoel. Het is een veilige haven, maar de buitenwereld – en daarmee het oordeel – loert altijd om de hoek.

Wat Beyond the Manosphere zo geslaagd maakt, is de helderheid waarmee dit complexe web is geweven. De begeleidende zaalteksten vermijden onnodig jargon en gidsen de bezoeker kundig langs begrippen die in het publieke debat vaak verzanden in abstracties. De tentoonstelling durft een radicale stelling in te nemen: de ‘echte’ man is misschien wel de man die de angst om zijn mannelijkheid te verliezen, durft los te laten. Het Stedelijk Museum toont een landschap dat even bedreigend als begeerlijk is, maar bovenal menselijk. Zelden voelt een tentoonstelling over een zo beladen onderwerp tegelijk zo scherp, gelaagd en toegankelijk. Beyond the Manosphere is daarmee niet alleen urgent, maar ook verrassend overtuigend: een krachtig pleidooi voor dappere kwetsbaarheid.

Salon ©Tim Mintiens Photography

‘Is dit wel kunst?’ hoor je ze tegen elkaar zeggen. ‘Knap gedaan, dat zeker.’ En: ‘Waar is nu die vreemde eend verstopt?’
Nee, het is kunst van de natuur met het doel dat de bezoekers, jong en oud, zich erover verwonderen. Zich laten overdonderen door de schoonheid en de kwetsbaarheid ervan. Een beetje romantisch, dat wel. Dat geven de twee kunstenaars die het museum inrichtten en vormgaven toe in het begeleidende filmpje over hoe alles zo is gekomen. Ze weten donders goed dat de natuur ook wreed kan zijn. Twee kunstenaars met één mindset onder het alias Darwin, Sinke & Van Tongeren. Een moderne interpretatie van het concept Wunderkammer, dat is het. Met verschillende lagen.
Sinke komt van origine uit de reclamewereld en Van Tongeren werkte voor Naturalis in Leiden.

Cromhouthuizen

Ze treden in de voetsporen van Darwin en zijn geïnspireerd door Nederlandse en Vlaamse zeventiende-eeuwse kunstenaars en – in de kelder van de Cromhouthuizen – door de zeventiende/achttiende-eeuwse farmaceut Albertus Seba, die onder meer opgezette dieren leverde aan tsaar Peter de Grote.
In de beroemdste zaal van het museum, aan de achterzijde bij de tuin, zit een plafondschildering van niemand minder dan Johan de Wit. Daar is momenteel de eerste tijdelijke tentoonstelling Relics te zien, gemaakt in samenwerking met curator en dinosaurusdeskundige Iacopo Briano. Hier worden enorme dino- en andere fossielen getoond en is een nieuwe invulling gegeven aan de paleontologie, zoals elders in het museum een nieuwe invulling is gegeven aan taxidermie (het opzetten van dieren). Sinke en Van Tongeren omschrijven het als ‘monnikenwerk’. Ze zijn dan ook meer dan tien jaar bezig geweest om deze experience, zoals je het wel kunt noemen, letterlijk en figuurlijk op te zetten.

Goed doordachte experience

T. rex Stan & family ©Tim Mintiens Photography

Wat opvalt, zowel in deze zaal als in alle andere zalen, is de (nagenoeg) symmetrische opzet van de expositie. Dat is goed doordacht, omdat symmetrie een kenmerk is van de natuur: een dier of plant die in twee delen kan worden verdeeld die elkaar spiegelen of een draaiing aannemen. Neem de schedel van een Mosasaurus, een (70 miljoen jaar oud) waterroofdier dat oppermachtig was. De schedel is getransformeerd tot een moderne sculptuur op een sokkel.

Schoonheid is de primaire laag van deze tijdelijke tentoonstelling. Maar je wordt als bezoeker ook uitgenodigd om te reflecteren over wat je ziet. Neem de 150 ijzeren kooien meteen achter de receptie. De vogels (ara’s en amazonepapegaaien) zitten er niet in, maar óp. Of neem die gorilla van spijkerstof en een nieuwe handtas van T. rex-huid, gekweekt op grond van genetisch materiaal. Voor de duidelijkheid: het heeft niets te maken met bijvoorbeeld Pinkeltje, de dode kat van de Nederlandse conceptuele kunstenares Tinkebell, want hier zijn geen dieren gedood. Ze staan er op het kruispunt tussen natuur, wetenschap en kunst. Als een ode én een aanklacht tegen de falende biodiversiteit waarover je je kunt verwonderen en waarover je kunt reflecteren.

Ook de inscriptie INRI bij de gipsen koppen van Darwin op de begane grond stemt tot nadenken. Oorspronkelijk het acroniem voor Iesus Nazarenus, Rex iudaeorum, mag hier de bezoeker er zelf een invulling aan geven. De tabourets staan uitnodigend klaar.

Na de wat theatrale, grootse en in halfdonker gehulde opstellingen is het een weldaad om in de lichte kelder, bij het eindpunt van de instructieve audiotour (nr. 12), bescheiden maar ‘spectaculaire schelpencollages’ aan het plafond te zien. Om even tot rust te komen en alles te verwerken.
Waar ten slotte die vreemde eend (het gevaarlijkste dier) nu zit verstopt? Dat zou u zelf moeten gaan ontdekken.

Deels geprepareerde haan met opengewerkt skelet – verzameling Midas Dekker

Het verzamelen van curiosa, oftewel rariteiten, begon ergens in de veertiende eeuw. Langzamerhand ontstond een steeds grotere verzameldrift onder met name vorsten, de adel en welgestelde burgerij. Door ontdekkingsreizen en internationale handel kwam er een steeds grotere hoeveelheid exotica naar Europa. Er ontstonden kleine en grote collecties schelpen, fossielen, opgezette dieren, voorwerpen met veronderstelde helende of magische krachten en meer. De ‘Wunderkammer‘ werd een statussymbool en uiteindelijk, door onder andere de ontwikkeling van de wetenschap, de voorloper van het museum.

De verzamelingen zijn aanvankelijk nogal eclectisch en ongeordend. Op de tentoonstelling staat een hoge buffetkast uit de Nederlandse Kaapkolonie (1652-1795). De deuren en lades staan open; er valt veel te zien, zoals een opgezette stekelvis, amuletten, een door Maori gegraveerde potvistand en zwaarden en krissen uit Indonesië.

Ook zijn er vitrines met opgezette kleurrijke vogels en vlinders, en aan de plafonds hangen dieren, waaronder een krokodil en een haai. Er zijn skeletten te zien. En een bloederig ogend, realistisch beeld van de anatomie van de mens, in dit geval de man. Verder een Victoriaans haardscherm met opgezette kolibries, nautilusschelpen, kokosnoten en struisvogeleieren in een zilveren houder. En onnoemlijk veel meer. Zoals werk van Jan Brueghel de Jonge, Matthijs Röling en Maurits Escher.

Bekende verzamelaars

Een aantal bekende verzamelaars heeft meegewerkt aan de tentoonstelling en bijzondere items ter beschikking gesteld.

Tatoeagekunstenaar Henk Schiffmacher laat bijvoorbeeld een stukje van de getatoeëerde huid van een walvisvaarder zien en een geprepareerde, getatoeëerde onderarm, compleet met botten, huid en hand. Het oogt griezelig. Bioloog Midas Dekker houdt het vooral bij dieren. Apart is een haan die aan de ene kant is geprepareerd en aan de andere kant open gewerkt, waardoor het skelet zichtbaar is. Acteur en schrijver Ramsey Nasr zegt over zichzelf álles te verzamelen. Het begon met een aantal likeurflesjes, die nu zacht aangelicht staan te pronken in een vitrine. Ontdekkingsreiziger Redmond O’Hanlon toont onder andere een Pygmee-rok en de schedel van een brulaap. Van programmamaker en schrijver Boudewijn Büch is het vermaarde en zo door hem begeerde dodo-botje te zien. Het is niet precies bekend hoe de dodo eruit heeft gezien. Büch was ervan overtuigd dat het botje origineel was; het bleek uiteindelijk het elleboogbotje van een schildpad te zijn.

Installatie Terra Ultima – Raoul Deleo 2025

Hedendaagse kunstenaars

Aan de tentoonstelling werkten eenentwintig hedendaagse kunstenaars mee die zich door de Wunderkammer laten inspireren. Het heeft geleid tot bijzondere werken.

Het begin van de tentoonstelling is een donkere ruimte. In het midden staat een verlichte, museale vitrinekast met vondsten uit onbekende ecosystemen en archeologische opgravingen. Die zullen altijd onbekend blijven, want ze zijn ontsproten aan de verbeelding van Dana Meyer en Jeroen Kuster. Meyer heeft een verzameling natuurhistorische vondsten gecreëerd: insecten en zeedieren. Ze zijn met precisie gemaakt, ogen realistisch en zien er soms huiveringwekkend uit. Het oogt levensecht, mede vanwege de wetenschappelijke namen. Kuster heeft in dezelfde modus ook de verbeelding de vrije loop gelaten. Zijn koralen en fossielen lijken ook echt, maar nadere bestudering van vooral de fossielen maakt duidelijk dat dit onwaarschijnlijk is.

Ontdekkingsreiziger en kunstenaar Raoul Deleo kwam te weten waar Terra Ultima ligt. Verder niemand. Zijn installatie oogt negentiende-eeuws en de ‘jarmadillo’, ook uit de verbeelding ontstaan, is een mythisch dier dat door Deleo werd ontdekt en getekend met technieken die biologen eeuwen geleden gebruikten. Een video laat de totstandkoming zien.

Insectenkast – Mattheus Graft 2022

De Insectenkasten van Mattheus Graft zouden op een afstandje bekeken in een natuurhistorisch museum niet misstaan, ware het niet dat de insecten uit door hem verzameld afval zijn gemaakt.

Daan Brouwer, zilversmid en kunstenaar, liet zich leiden door onder andere nautilusbokalen. Zijn werk is fraai vormgegeven, elegant. Het werk van de overige deelnemende kunstenaars is evenzo bijzonder en wonderlijk. Al met al doet de tentoonstelling de naam eer aan: het is een Wunderkammer op zich, fascinerend.

Ten slotte

De tentoonstelling kent vier thema’s: arteficialia, naturalia, exotica en scientifica. Het is aan te bevelen – om het zicht te houden op de grote hoeveelheid objecten – de leidraad te gebruiken die bij de entree te leen is. De catalogus is geheel in Wunderkammer-stijl vormgegeven en een op zichzelf staand interessant naslagwerk tevens prentenboek.

Ed van der Elsken zou dit jaar 100 zijn geworden. Ter gelegenheid hiervan organiseert het Purmerends Museum twee tentoonstellingen: Oog voor Amsterdam en Avonturen op het land. Dat is niet zo’n gekke keus voor een museum zo’n twaalf kilometer van Amsterdam, in een plaats die nauw met de 750-jarige hoofdstad is verbonden. Gedurende de periode dat Van der Elsken zijn foto’s schoot, verhuisden immers duizenden Amsterdammers naar Purmerend. Uiteindelijk wortelt een derde van de inwoners in Amsterdam.
De fotograaf en cineast Ed van der Elsken werd ook in Amsterdam geboren en woonde sinds 1971 in Edam, ruim vijf kilometer van Volendam verwijderd.

Een fotograaf filmt Amsterdam

Op de begane grond toont het museum zowel foto’s uit de jaren zeventig en tachtig als de film Een fotograaf filmt Amsterdam (1982), die overigens ook thuis rustig via de Eye Film Player valt te bekijken. En dat is aan te bevelen, want de film duurt bijna een uur.
De filmer en de (Super 8?) camera racen op een autootje door de straten. Af en toe zegt de cineast iets tegen voorbijgangers. Soms houdt een voorbijganger een hand voor de camera. Een ex van Van der Elsken filmt terug. ‘Net Superman die door Amsterdam vliegt’, zegt hij. ‘Mijn stad, jullie stad.’

Zaaloverzicht Purmerends Museum

Op de foto’s zie je – zoals het museum op een tekstbord het verwoordt – ‘gezichten, blikken en verhalen’. Het zijn meestal meerdere mensen die ook al dan niet contact leggen met elkaar. Twee mannen in saamhorigheid op een bankje op een speelplaats aan de Zeedijk, drie overstekende meisjes, krakers te midden van rellen, demonstrerende Dolle Mina’s. Binnen de context van een stad in beweging.
Slechts een enkele keer is het een enkeling die in beeld is gevangen. Zoals een Leerfetisjist op het Waterlooplein of een eenzame vrouw in de Nieuwmarktbuurt. Ze staat aan een deur waarop een bordje is bevestigd met de mededeling dat je voor de portier moet aanbellen.
Nog zeldzamer is het dat er helemaal geen mensen staan afgebeeld, zoals op de foto van de etalage van Café de Dood aan de Oude Hoogstraat. Ook dat is Amsterdam.

Avonturen op het land

Zaaloverzicht Purmerends Museum

In een kleine zaal op de eerste verdieping van het museum hangt ook een kleine selectie kleurenfoto’s, zonder bijschriften. Nu van Edam, waar Van der Elsken vanaf 1971 woonde. Ook hier is een film te zien: Avonturen op het land (1980). Een film die zelfs iets meer dan een uur duurt en ook thuis via de Eye Film Player gratis valt te zien.
Waar de eerste film eindigt met luchtopnamen, begint de tweede er praktisch mee. We zien een stadsmens in de natuur, die eenden ‘drijfsijsjes’ noemt. Zien we in de eerste film de toen verpauperde delen van de binnenstad van Amsterdam, hier is een heftig beeld de castratie van een stier. Ze staan tegenover liefelijkere beelden. Bijvoorbeeld van een jongen die praat met kikkers. Te midden van de strenge winter van 1979. Ook hier filmt Van der Elsken zijn vrouw. We horen zijn stem en op de achtergrond muziek, waaronder de Pastorale (zesde symfonie) van Beethoven; raak gekozen.

Nog te zien tot: 29 maart 2026 (Oog voor Amsterdam) en 1 februari 2026 (Avonturen op het land)