Universal Studios. All Rights Reserved. (via Filmdepot)‘Hoe het leven de dood overwint’
Van het Griekse epos Odyssee van Homerus zijn al heel wat hervertellingen gemaakt. Na de film The Return (2024) zijn er ook daarna heel wat verschenen. Recent zijn dat een bewerking in taal en tekeningen door Barry Powell en Joanna Lisowiec en een film in IMAX 70mm, geschreven en geregisseerd door Christopher Nolan en in beelden gevangen door Hoyte van Hoytema.
Een hervertelling is wat anders dan een vertaling, maar de basisvragen voor de verteller, vertaler en filmmaker zijn dezelfde: hoe dicht blijf je bij de brontekst, hoeveel sfeer roep je op, wat zet je extra aan, wat laat je eventueel weg? We kunnen het Homerus niet meer vragen, maar je maakt als herverteller en filmmaker je eigen afwegingen en interpretatie: iets meer van dit, iets minder van dat. Vragen als hoe dicht je bij het oorspronkelijke taaleigen en metrum blijft, laat je primair aan vertalers over.
Powell, Lisowiec en Nolan
Barry Powell is auteur van onder meer Classical Myth en specialist in het werk van Homerus (ca. 820 voor Chr.). Hij heeft zowel de Ilias als de Odyssee vertaald. Joanna Lisowiec is bekend door de verschillende kinderboeken die ze illustreerde, maar ook van de Meditaties van Marcus Aurelius, die net als De geïllustreerde Odyssee bij Noordboek is uitgegeven.
Christopher Nolan is een bekende naam in de filmwereld, dus de verwachtingen waren hoog gespannen. Maar eerst het boek van Powell en Lisowiec.
Het tijdloze epos herverteld
In de inleiding van Powells geïllustreerde hervertelling geeft de bewerker al veel prijs over zijn interpretatie van het verhaal van Homerus. ‘De hoofdlijn’, schrijft hij, ‘bestaat uit een oud verhaal over hoe het leven de dood overwint.’ Odysseus staat voor het leven, de monsters en de zee staan voor de dood. De Odyssee ‘schetst (…) een moreel universum waarin gerechtigheid heerst’. Het leed van de mens is het gevolg van eigen keuzes (hoe modern is dat!) en niet van het noodlot. ‘De vrijers hebben domweg geen respect voor de goden of de morele orde. Dat is hun eigen beslissing. En daarom moeten ze sterven.’
Het begin van Powells hervertelling zal veel gymnasiasten bekend voorkomen:
O Muze, laat mij het verhaal zingen
van Odysseus, man van vindingrijkheid,
moed en wijsheid, en van zijn epische reis
naar huis vanuit Troje!
Moesten gymnasiasten niet, om het metrum in de vingers te krijgen, dit uit het hoofd leren en hardop reciteren? Bij een andere hervertelling, van Stephen Fry (Thomas Rap, 2024), ontbreekt dit iconische begin. Hij vertelt het verhaal op een toegankelijke manier, waar Powell poëtischer is. Iets meer belerend ook dan Fry. Neem bijvoorbeeld een opmerking als: ‘De meeste mensen zijn snel boos, heb ik ondervonden.’ Daar staan de vele dichterlijke beelden tegenover, zoals die over de dood: ‘De pezen klemmen het vlees niet langer op de botten en de ziel vlucht weg als een droom.’
Zelfs Powells fantasie is gebaseerd op wat op grond van gegevens wordt verondersteld. Odysseus heeft, schrijft hij bijvoorbeeld, ‘krachtige handen’. Even verderop lezen we dat onze held een goede discuswerper was, wat weer anticipeert op een later, doorslaggevend moment met een speer en een boog in het verhaal.
Ook de tekeningen zijn fantasievol, hoewel duidelijk gebaseerd op de ‘realiteit’. Zo is er een amfoor in zwartfigurige stijl met een roodbruine achtergrondkleur. Wie iets van de Griekse kunstgeschiedenis weet, herkent de oud-Griekse stijl. De stijl van de tekeningen doet soms ook denken aan die van negentiende-eeuwse litho’s of aan de Japanse kunstenaar Katsushika Hokusai uit dezelfde eeuw.
Penelope, Odysseus’ vrouw, wordt afgeschilderd als een vrouw die weet wat ze wil. Ze wil haar man terug en met list en bedrog de vrijers die op haar azen van zich afhouden. Eumaios, de dienaar van de hoofdfiguur, wil haar met veel omhaal van woorden van een plan afbrengen. Ze gaat er niet op in en blijft bij haar standpunt. Zo standvastig komt ze ook over op de grotendeels uit panelen bestaande, kleine tentoonstelling Tegendraads in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden: ‘van gelijke roem als Odysseus’ (nog t/m 9 augustus 2026 te zien).
Het tijdloze epos verfilmd
Laten we vervolgens bekijken in hoeverre de observaties bij het boek van Powell en Lisowiec van toepassing zijn op Nolans verfilming van de Odyssee. Een kijkervaring van bijna drie uur, die omvloog.
Ook de film begint met een lofzang, ditmaal op de Griekse beschaving. De film eindigt met een indrukwekkende epiloog waarin de teloorgang van die beschaving wordt genoemd en die te wijten zou zijn aan een man. Dat betrekt Odysseus op zichzelf, maar je mag er ook een toespeling op de man met het oranje haar in zien. Toch biedt de epiloog ook hoop. De zon gaat weliswaar telkens weer onder, maar komt ook weer op. Een beeld dat door heel Homerus’ Odyssee en aan het begin en eind van de film wordt gebruikt, zoals Powell het beeld van het leven dat de dood overwint bezigt.
Het morele universum dat Nolan schildert, is dat van wat de Wet van Zeus wordt genoemd: de code uit de Griekse mythologie die stelt dat vreemdelingen als gasten moeten worden behandeld. Een code die in de Odyssee dikwijls wordt geschonden, maar waar in de film telkens op wordt gewezen. De scène met de vrijers, die geen respect voor welke morele orde dan ook hebben, is in de film wel erg spectaculair en duurt wat aan de lange kant. Andere passages uit het boek zijn juist ingedikt en er zijn ook scènes aan toegevoegd, zoals de oorlog in Troje, die in de Odyssee wel het startpunt is, maar verder geen rol van betekenis meer speelt.
Odysseus benadrukt dat het verhaal moet worden gezongen. In die zin speelt muziek in de film een grote rol. De muziek is gecomponeerd door de Zweed Ludwig Göransson. Het is muziek die in het verlengde ligt van realistische klanken; bijvoorbeeld wanneer de boog wordt gespannen en de speer wegvliegt. Net zoals Powell aan het begin en aan het eind de kracht waarmee Odysseus de boog spant benadrukt. In beide gevallen, aan het begin en aan het eind, is de muziek hetzelfde, zodat je van een Wagneriaans leitmotiv kunt spreken. Iets soortgelijks, waarbij de muziek aansluit op in de werkelijkheid voorkomende geluiden, gebeurt wanneer de schapen in de grot van de cycloop (gespeeld door Bill Irwin) worden getoond.
Net als Powell (‘De meeste mensen zijn snel boos’) is ook Nolan op z’n tijd aan de uitleggerige kant. Met name Helena van Troje (een dubbelrol van de zwarte actrice Lupita Nyong’o, die ook Klytaimnestra speelt) lijdt aan dit euvel wanneer ze aan haar man Menelaos een en ander zit uit te leggen.
De vrouwen bij Nolan zijn overigens allemaal sterke vrouwen, die staan voor hun mening. Ook Penelope, maar het blijft een beetje bij een aanzet. Ze is zeker niet ‘van gelijke roem als Odysseus’, zoals ze in de tentoonstelling in Leiden wordt neergezet.
Ook de details in de film zijn aan de ‘realiteit’ ontleend, net als de muziek. Al zijn de amforen die in het paleis van Odysseus staan zeldzame, niet-gedecoreerde exemplaren, in tegenstelling tot die op de tekeningen van Joanna Lisowiec. Ook in de aanloop naar de film werd in artikelen op zulke afwijkende details gewezen, al wist Nolan die opmerkingen telkens te pareren.
Het is al met al te hopen dat het filmspektakel en meer dan dat, bezoekers nieuwsgierig maakt naar het verhaal van Homerus waarop het is gebaseerd. Als ze het niet al kennen natuurlijk. Daarbij is de geïllustreerde hervertelling van Barry Powell en Joanna Lisowiec een fijne gids. Je hoeft er geen Grieks voor te kennen of weet te hebben van kunststijlen. Pak het op en geniet ervan, ook los van elkaar.
De geïllustreerde Odyssee. Het tijdloze epos herverteld
Bewerker: Barry Powell
Illustraties: Joanna Lisowiec
Uitgever: Noordboek
Prijs: € 29,90
Bladzijden: 256
ISBN: 9789464714814
Beoordeling: 4,5 sterren
The Odyssey
Script en regie: Christopher Nolan
Jaar: 2026
Distributeur: Universal Pictures
imdb: https://www.imdb.com/title/tt33764258/
Beoordeling: 4,5 sterren

Universal Studios. All Rights Reserved. (via Filmdepot)
Kamerich & Budwilowitz
Filmdepot
Filmdepot
Filmdepot
Filmdepot - by Sabrina Lantos
Simon van Boxtel
Filmdepot: 2025 Disney/Pixar. All Rights Reserved.
Filmdepot: 2025 Disney/Pixar. All Rights Reserved.
Richard Beukelaar
Filmdepot



20th Century Studios
20th Century Studios
© Fabian Calis
Filmdepot
Filmdepot
albumhoezen van elke artiest
Ria van Dijk
Danny Kaan
Nordisk Film Production via Filmdepot
Nordisk Film Production via Filmdepot
Bol.com
Joost Festen
2025 Focus Features, LLC. All Rights Reserved.
2025 Focus Features, LLC. All Rights Reserved.
CANAL+
CANAL+
© Wesley de Wit
Juliette de Groot
Filmdepot
Filmdepot
bol.com