Boeken / Strip

Flitsen van een herinnering

recensie: Finisterre

“Finisterre”, het einde van de wereld. De vrije vertaling van de titel van deze graphic novel slaat op de drie belangrijkste gegevens in het verhaal. Een jonge vrouw vlucht naar het eind van de beschaafde wereld, een stadje in het oerwoud van de Amazone, om daar zelfmoord te plegen. Ze kan niet leven met wat haar geliefde in de oorlog in voormalig Joegoslavië heeft gedaan, namelijk onschuldige mensen vermoorden. Het boek is de eerste echte roman in stripvorm van Marc Legendre (1956). Deze Belg tekende 28 albums lang de humorstrip Biebel en was in het verleden hoofdredacteur van de stripbladen Kuifje en Robbedoes.

Dit nieuwe boek is in een heel andere, opvallend subtielere stijl getekend dan Legendres eerdere creaties. Er wordt zeer effectief gebruik gemaakt van sequentie. In plaats van de gebruikelijke vloeiend van plaatje naar plaatje overgaande gebeurtenis is het beeld schokkerig. Soms wordt op het ‘gezochte’ beeld ingezoomd, soms wordt er van scène naar scène gesprongen, terwijl het verhaal doorgaat. Het geheel heeft hierdoor wel wat weg van een videoclip. De lezer moet door deze rommelige verbeelding van de herinneringen en gedachten van de verwarde vrouw, zijn best doen om te achterhalen wat er zich werkelijk heeft afgespeeld. Legendre laat veel aan de eigen verbeelding over. Er wordt bijvoorbeeld zelfs niet expliciet gesteld dat de vrouw zelfmoord heeft gepleegd, alleen dat ze aan het eind sterft.

Deprimerend

~

De tekenstijl in Finisterre varieert van klare lijn tot fotorealisme. Bij dit laatste zorgt een zekere vaagheid voor een directe referentie aan het werk van de Duitse schilder Gerhard Richter. Hier en daar is bestaand fotomateriaal uit Joegoslavië gebruikt. Dit realisme geeft het bedachte verhaal een illusie van werkelijkheid, die bijdraagt aan de algehele deprimerende sfeer in Finisterre. Halverwege het verhaal worden de zwart-wit illustraties ondersteund door bloedrood. Deze kleur onderstreept de bloederige daden van de vriend van de vrouw en haar wanhoop die daardoor is ontstaan. Kreten en schreeuwen worden als graffiti dwars over de tekst geschreven, wat die wanhoop effectief benadrukt. De teksten hebben door het hele boek heen een literair en poëtisch karakter. Dat wordt nog eens versterkt door de overgenomen fragmenten van andere schrijvers, zoals het hele gedicht The Flower Lover van Charles Bukowski. Zulke ingrepen doen zo nu en dan wel pretentieus aan. Het lijkt er zelfs wel wat op dat de auteur er zijn eigen literaire tekortkomingen mee probeert te verbloemen.

Legendre heeft in Finisterre geprobeerd om de grenzen van het stripverhaal te verleggen. Wat betreft het beeld is hij daar door een combinatie van beeldende subtiliteit en rauwheid goed in geslaagd. Het verhaal is echter moeilijk te volgen door het hakkerige karakter van zowel beeld als tekst. Hoewel die hakkerigheid je leeservaring sterk weet te beïnvloeden, is hij toch niet de oorzaak van de opluchting die je voelt wanneer de hoofdpersoon dood gaat. Want dit is het gevoel dat Legendre heeft weten te veroorzaken met dit indringende boek.

Film / Films

Rottende liefdeshorens op
de hoofden der onbeminden

recensie: Hotel du Nord / Les Enfants du Paradis

A-film heeft al een imposante verscheidenheid aan Franse films uitgebracht op dvd. Met Hotel du Nord (1938) en Les Enfants du Paradis (1945) is de serie aangevuld met het oeuvre van een van de vroege meesters van de Franse cinema: Marcel Carné. In de jaren dertig maakte Carné films die binnen de stroming van het poëtisch realisme vielen. Daarbij focuste hij zich op romantische randfiguren en outsiders die door het noodlot waren getekend.

Scène uit <i>Hotel du Nord</i>
Scène uit Hotel du Nord

Hotel du Nord valt nog gedeeltelijk binnen deze stijl. De film combineert een rauw en actueel realisme met een licht melodramatische verhaal. De film begint met een ononderbroken shot van de omgeving van het hotel. Vervolgens focust de camera zich op twee geliefden, Renée en Pierre, die hebben besloten om zelfmoord te plegen. Het motief achter hun keuze blijft onduidelijk, maar men vermoedt dat er gedeeltelijk iets van de wanhoop uit het interbellum in is gedestilleerd. Uiteindelijk mislukt de poging en vlucht Pierre, nadat hij Renée gewond heeft achtergelaten. Zij wordt gered door Edmond, een obscure hotelgast die verliefd op haar wordt. Edmond is het personage wat het beste past binnen het kader van het poëtische realisme. Hij is een crimineel die clandestien rondkomt en op de vlucht is. Zijn dagen zijn al geteld en naarmate de film vordert offert hij zichzelf op voor haar.

Te kort

Helaas werkt de film niet helemaal, ondanks een Parijs dat in authentieke sets is nagebouwd en de juiste sfeer heeft zonder kunstmatig over te komen. Het probleem zit hem in de personages die de film dragen. De wanhopige geliefden die uiteindelijk weer bij elkaar komen, zijn te kort samen om echt een indruk achter te laten; ze raken je maar kortstondig met hun levensmoeheid. Ook mist de film de karakteristieke acteur van Carnés poëtische realistische films, Jean Gabin, die de romantische held neerzette met een weemoedige en tastbare voorkennis van zijn eigen lot. Gabin is hier vervangen door Louis Jouvet die lijkt op een Gallische variant van Humprey Bogart en de rol op de gebruikelijke manier lijkt af te werken.

Scène uit <i>Les Enfants du Paradis</i>
Scène uit Les Enfants du Paradis

Met zijn negentiende-eeuwse sets lijkt Les Enfants du Paradis op het eerste gezicht verder verwijderd te zijn van het Parijs van Hotel du Nord. De film had een moeilijke productiegeschiedenis, die voornamelijk was te wijten aan het feit dat de film in oorlogstijd was opgenomen. Twee joden (Joseph Kosma voor de muziek en Alexande Trauner voor de decors) werkten clandestien aan de productie mee onder het toeziend oog van de filmbranche van het Vichy regime. Bij het zien van de film is het opmerkelijk om te bedenken dat veel scènes waren gefilmd terwijl de oorlog in alle hevigheid woedde over Europa. Maar de echte verrassing zit hem voornamelijk in de kwaliteit van het spel en de scherpzinnige dialogen. Jaques Préverts scenario wisselt tussen humoristische observaties en wrang commentaar zonder een moment uit de toon te vallen.

Onvervulde liefde

De film volgt drie buitenstaanders in het negentiende-eeuwse Parijs. Twee nog onbekende maar ambitieuze acteurs en een sluwe crimineel met artistieke pretenties proberen allen rond te komen op hun manier, totdat ze vallen op dezelfde vrouw, Garance. Gespeeld door Arletty (die ook een rol in Hotel du Nord heeft) is Garance het emotionele epicentrum van de film. Zij vormt de as waar de mannen omheen draaien en waar ze ondanks hun succes of geluk niet van los kunnen komen. Het lot wordt door haar verschijning in werking gezet en straft genadeloos de personages af.

Marcel Carné
Marcel Carné

Voor de verliefde acteurs is de enige uitweg voor hun onvervulde liefde het theater. Baptiste (Jean-Louis Barrault) wordt een sublieme pantomimespeler. En Frédérick (vol scherpzinnigheid en humor neergezet door Pierre Brasseur) wordt een groot toneelacteur. Maar met genoeg zelfkennis zegt Frédérick over de liefde en jaloezie die hij met de anderen deelt dat het is als het dragen van rottende liefdeshorens die bedoeld zijn voor onbeminden.

Gelijkenissen

Les Enfants du Paradisgeeft een mooi beeld van Parijs in het midden van de negentiende eeuw, waar acteurs nog worden gezien als ordinaire paria’s en het theater nog tussen kunst en volksvermaak inzit. Daarmee is de wanhopige liefde van de personages ook realistisch gebonden aan de sociale werkelijkheden van hun positie. In dat opzicht vertoont het gelijkenissen met Jean Renoirs La Règle du Jeu (1939) en met Max Ophüls La ronde (1950). Alle films laten hun personages leven en lijden door de zoektocht naar liefde die is beperkt door sociale conventies en listige intrige.

Ook speelt de film met ideeën over kunst en toneel tegenover het leven. In de theaterstukken die Baptiste en Frédérick opvoeren, lijkt er een ontsnappingsmogelijkheid te zijn voor hun beperkingen. Het publiek dat vol bewondering kijkt naar Baptistes pantomime of naar Frédéricks virtuoze komische spel is de dubbelganger van de filmkijker die even de kans krijgen om in een fictieve wereld weg te dromen.

De dvd van Hotel du Nord is voorzien van een kort interview met Carné, wat net iets te beknopt is om daadwerkelijk interessant te zijn. De dvd van Les Enfants du Paradis heeft helaas geen extra’s, wat jammer is voor een film met zo’n interessante productiegeschiedenis.

Film / Achtergrond
special: Resfest 2005 in Amsterdam

Een feest voor de zapcultuur

Een uitgebreide verzameling van nieuwe kunst en cultuur op het witte doek. Dat is Resfest, een rondreizend festival dat afgelopen weekend merkwaardig genoeg simultaan plaatsvond in Rotterdam, Amsterdam en Chicago (!). Daarna reizen de filmpjes weer verder naar andere grote steden over de hele wereld. Resfest laat een keur zien aan korte filmpjes, videoclips en de nieuwste documentaires. Maar er is ook live muziek, een expositie en er zijn lezingen. Goed vermaak dus, maar ook een bron van inspiratie.

Resfest is het ideale festival voor liefhebbers van korte films. Er worden verschillende collecties korte filmpjes vertoond. Sommige van die voorstellingen hebben geen duidelijke verzamelnaam en tonen een schijnbaar willekeurige reeks aan filmpjes in anderhalf uur. Andere voorstellingen hebben wel een duidelijk thema. Een van de leukste vertoningen is Cut and Paste. Deze filmpjes zijn kleine collages; low tech en vaak thuis in elkaar geknutseld. Soms zijn ze zelfs letterlijk met schaar en lijm in elkaar geplakt. Een van de mooiste voorbeelden van deze huisvlijt is een filmpje van een keukengerei-concert: alledaagse voorwerpen als pannen, vorken, kraan en luxaflex dansen door een keuken en met al hun geluiden creëren ze een bijna dansbaar ritme.

Dick 'fucking' Cheney
Dick ‘fucking’ Cheney

Hilarisch is het filmpje over een conferentie van Dick ‘fucking’ Cheney. Over zijn mond is een andere mond heen geplakt die allemaal vulgaire taal uitslaat en daarmee het Amerikaanse volk verontwaardigt. Ook grappig is de videoclip waarin een authentiek Beatles-optreden is gemixt met muziek van Jay-Z, compleet met gillende meisjes en hiphoppende Beatles. Het knappere knip- en plakwerk is een muziekvideo van een brassband. We zien een man die een stapel polaroids op volgorde schikt. Dit wordt zo snel achter elkaar afgespeeld, dat de band tot leven komt.
Er worden heel veel van dit soort filmpjes vertoond, en omdat elk filmpje ook weer bestaat uit een overvloed aan beelden, is het verstandig om na de voorstelling niet weer een andere reeks korte films te bekijken.

Voetballers als dansers

Ginga
Ginga

Een documentaire dan maar. Een van deze documentaires, Ginga, beleeft vandaag zijn première in Nederland. Ginga is een prachtig portret van de beroemde voetbalcultuur in Brazilië. Producent Fernando Mereilles maakte ook City of God en dat is aan alles te zien. We volgen een aantal jonge voetballers uit verschillende hoeken van het land en verschillende sociale klassen, te beginnen in de sloppenwijken van Rio de Janeiro, ofwel de favela’s. Vol liefde worden de jongens geportretteerd, die maar één levensvervulling hebben: futbol. Je kunt niet anders dan grote sympathie voelen voor deze film. Zelfs als je niets met voetbal, noch iets met Brazilië hebt, raak je betoverd door de passie van deze Braziliaanse sportcultuur. De prachtige beelden doen het hem. Met soepele heupbewegingen bespelen sexy jongens en meisjes de bal op een palmenstrand – zó wit en idyllisch, dat je in gedachten je koffer al aan het pakken bent. En anders is het wel de opzwepende Braziliaanse muziek die je meesleept. Ritmische salsaklanken en Braziliaanse favela punk doen de voetballers op dansers lijken. Iedereen in Brazilië lijkt te voetballen: jongens, meisjes, de jongeren, de ouderen, de armen, de rijken, stadsbewoners, junglebewoners, en zelfs gehandicapten. Overtuigend.

Totaalkunstwerkjes

The Streets
The Streets

Van voetbal naar dansmuziek. In de serie Cinema Electronica zijn alleen maar muziekvideo’s van elektronische muziek te zien. Geweldig, ik ben gek op videoclips! Het zijn ultieme totaalkunstwerkjes: goede muziek in combinatie met mooie beelden. De meeste van deze filmpjes zijn gemaakt met behulp van computers, evenals de muziek waar de filmpjes bij horen. Een van de weinige filmpjes waar geen computeranimatie aan te pas komt is het indrukwekkende stukje drama van The Streets. De hoofdpersoon is op een wild feestje wanhopig op zoek naar zijn vriendinnetje, maar verliest zich hopeloos in drank en drugs. Nog beangstigender is een videoclip waarin de hallucinerende hoofdpersoon achterna wordt gezeten door de robots uit de autofabriek waar hij werkt.

Dizzee Rascal en marionet
Dizzee Rascal en marionet

Maar andere videoclips maken juist blij. Zoals de vrolijke Japanse animatieclip waarin twee fantasiefiguurtjes uit vissen gaan op zee en daar allemaal avonturen beleven. Ze trotseren tsunami’s en eindigen in de bek van een veelkleurige reuzenvis, waar ze een feestje bouwen met de zeenimfen. Of een miniatuur Dizzee Rascal die een feestje bouwt met marionetten uit de jaren ’50. Ontroerend is de videoclip van een jongen die wordt geterroriseerd door zijn fantasievriendje: een speelgoedrobotje dat vrolijk om hem heen vliegt. Er lijkt geen eind te komen aan de stroom fantastische videoclips, een groot deel van het publiek wordt het wat te veel van het goede en verlaat zuchtend de zaal bij de aankondiging van het zoveelste fragment.
Bezoekers boven de dertig trekken de veelheid aan indrukken een stuk minder goed dan de jongere mensen. Maar gelukkig trok het festival over het algemeen een jong publiek. De stijfheid van de lange zit kan op de afterparty uit de benen worden gedanst tegen de hoge prijs van 15 euro. Maar de meeste filmliefhebbers doen het ervoor.

Kunst / Expo binnenland

Verloren idealen

recensie: Ross Birrell 'Homo Ludens' - Works from the Envoy series 1998-2005

Ongestraft de Amerikaanse vlag in de haven van New York gooien of een exemplaar van het verzameld werk van Marx en Engels in een rivier in St. Petersburg mieteren. Het zijn acties die deel uitmaken van het nog steeds voortdurende werk van de Schotse kunstenaar Ross Birrell, die allemaal de titel Envoy dragen. In het Fries Museum voegt Birrell met Homo Ludens een nieuwe performance toe aan de reeks: een hommage aan de onlangs overleden schilder Constant Nieuwenhuys. Deze en andere werken zijn tot en met 29 januari 2006 te zien in Leeuwarden.

Sinds 1998 reist Birrell (Glasgow, 1969) de wereld over om performances te houden die hij vervolgens vastlegt op video. Zijn werk gaat over plekken en voorwerpen die historische ideologieën en utopieën symboliseren. Deze ‘grote verhalen van de geschiedenis’ zijn volgens hem verloren gegaan of verkeren in een toestand van crisis. De kunstenaar heeft zich met Envoy ten doel gesteld ze opnieuw onder de aandacht te brengen. Hij doet dat ondermeer door persoonlijk een boek of object af te leveren dat voor de gekozen locatie belangrijk is geweest of zou kunnen zijn. Zo heeft Birrell een exemplaar van Thomas More’s Utopia bij het Internationale Hof van Justitie in Den Haag en het gebouw van de Verenigde Naties in New York afgeleverd.

~

In een andere vorm worden symbolisch geladen boeken of andere voorwerpen in zee of een rivier gegooid. In een videofilmpje laat Birrell tijdens een boottochtje de Stars & Stripes (Made in China staat er geschreven op het plastic waarin de vlag is verpakt) wapperen, met op de achtergrond het Vrijheidsbeeld. Vervolgens verdwijnt de vlag in het water van de haven van New York, ooit de eerste kennismaking van immigranten met het land dat symbool stond voor vrijheid en hoop op een beter leven.

Spelende mens

In een derde vorm van Envoy leest Ross Birrell bepaalde teksten die binnen de gekozen context – zoals een plein, straat of gebouw – een specifieke sociale of culturele betekenis hebben. Zo leest hij in 2003 The principles of hope op de Karl Marx Allee in Berlijn. In deze categorie valt ook Homo Ludens. Toen het plan voor een tentoonstelling van Birrell in het Fries Museum ontstond, wilde de Schotse kunstenaar Constant Nieuwenhuys (1920 – 2005) bezoeken en hem vragen stellen over zijn New Babylon project. Nieuwenhuys overleed echter in 2005, waardoor het plan geen doorgang kon vinden. New Babylon is het utopische voorstel van Nieuwenhuys voor een omgeving en leefwijze voor de vrije, arbeidsloze mens van morgen. Het project dateert van halverwege de jaren vijftig van de 20e eeuw en behelst een model voor een alternatieve stad op mondiale schaal, die voorwaarden schept voor een creatieve levenswijze voor iedereen. Deze stad, die uit verschillende sectoren bestaat, is het domein van de homo ludens, de spelende mens. Nieuwenhuys was ervan overtuigd dat zijn schepping uiteindelijk tot een maatschappelijke omwenteling zou leiden. Als hommage aan de overleden kunstenaar leest Birrell Homo Ludens (1938), het utopische verhaal van de Nederlandse historicus Johan Huizinga, op het dak van het tijdelijke onderkomen van het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Envoy

De titel van zijn performance heeft Birrell met zorg gekozen. In het Frans heeft envoi betrekking op zowel ‘een geaccrediteerde boodschapper, agent of vertegenwoordiger’, als op het object (brief, pakje of gift) dat gestuurd wordt. Het lijkt alsof de kunstenaar alvast een veiligheidsmarge inbouwde, want het kenmerkende van een envoi is dat de gezondene of het gezondene wel of niet zijn of haar doel kan bereiken. Het streven van Birrell – het opnieuw onder de aandacht brengen van verloren utopieën en idealen op een eigen, speciale wijze – is zeker bewonderswaardig. Maar dan? Het gevaar bestaat dat het zijn werk vergaat zoals de werken van degenen die hij als uitgangspunt neemt: leuke idealen, maar in de praktijk verandert er bitter weinig. En toch is in de ogen van een idealist ‘iets doen’ beter dan ‘niets doen’.

Boeken / Non-fictie

Een poëtica van het detail

recensie: Hans Groenewegen - Overvloed: Kritieken en kronieken over poëzie

Volgens dichter en essayist Hans Groenewegen heeft “het volk” de cultuur “opgesloten in een zelfverkozen cultureel analfabetisme.” Wie denkt hier te maken te hebben met een verbitterde intellectueel vergist zich echter. Elk essay in zijn bundel Overvloed over poëzie sprankelt door de frisse en open benadering van de dichtkunst.

In het voorwoord van zijn eerste essaybundel Schuimen langs de vloedlijn formuleerde Groenewegen zijn werkwijze als volgt: “Ik schrijf met grote aandacht voor het detail, in de verwachting dat daarin het hele werk en iets van zijn omgeving oplicht.” In Overvloed zegt hij in het essay over Postmoderne poëzie in Nederland en Vlaanderen, een boek van Thomas Vaessens en Jos Joosten, dat de auteurs veel te weinig in gesprek zijn gegaan met het dichtwerk zelf: “werk lezend, vastlopend, reflecterend, voorzichtig conclusies trekkend, ze betwijfelend, eigen vooronderstellingen bevragen en door de poëzie laten bevragen.” Hiermee geeft Groenewegen een uitstekende schets van zijn eigen manier van werken.

Dialoog met de poëzie

In tegenstelling tot Vaessens en Joosten, die het postmodernisme in bepaalde kernbegrippen proberen samen te vatten en op zoek zijn naar de gemene deler binnen de postmoderne poëzie, waardeert Groenewegen het werk op zichzelf. Hij houdt het over het algemeen liever bij een dialoog tussen hem en het gedicht. Hierin heeft hij duidelijke opvattingen over hoe poëzie gelezen moet worden, al is het niet zijn bedoeling om een lezer zijn interpretatie op te leggen: hij wil juist aanzetten tot eigen interpretatie. Poëzie is voor hem een spel met de taal en de werkelijkheid van de lezer.

In de handen van Groenewegen krijgt de poëzie een grote urgentie en dynamiek. Hij wil de poëzie voortdurend herlezen. Zo beschrijft hij prachtig hoe de voordracht van gedichten van Lucebert door Remco Campert hem een nieuwe ervaring schonk: “Elk horen van een gedicht in de stemzetting van een ander, dichter of lezer, verandert onmerkbaar mijn perceptie ervan.” Voor Groenewegen is elke herlezing een nieuwe ervaring en is elke lezer een nieuwe maker van het gedicht.

~

In het essay over de Koning der Vijftigers, Lucebert, krijgt juist de periode van zwijgen (de tijd waarin Lucebert geen poëzie uitgeeft) een centrale plaats als een poëtisch moment. Hierin is Groenewegen niet bang om ook het schilderwerk van Lucebert onder handen te nemen. Zoals de beeldende kunst wel vaker ter sprake komt om zijn analyses inzichtelijk te maken.

Poëtisch zoeken

Groenewegen schetst in het essay over Hans Andreus hoe deze het schrijfproces vaak opvatte als iets wat hem vooruitsnelde, de woorden liepen voor hem uit naar nieuwe ontdekkingen, want:

betekenis ontstaat niet als je met jezelf en je wereldbeeld samenvalt, maar als je niet met je ik samenvalt, niet één bent. Een gedicht biedt de lezer de mogelijkheid op dergelijke wijze betekenisvol identificerend uit zichzelf te treden.

Zo volgt de lezer gefascineerd de woorden van Groenewegen naar nieuwe poëtische uithoeken. Tussen de regels door hekelt hij de gereserveerde houding die veel critici aannemen ten opzichte van poëzie die hen niet bevalt:

Een dichtbundel is een aanbod van een dichter aan de lezers. Zij hebben de vrijheid om op dat aanbod in te gaan of niet. Voor een criticus komt een einde aan die vrijheid op het moment dat hij over de bundel wil schrijven (…) Poëzie die hem niet bevalt, zou hij niet moeten veroordelen, maar zien als een mogelijkheid om zicht te krijgen op zijn eigen vooroordelen. Anders verdient de kritiek een onvoldoende.

Groenewegen bespreekt een rijk scala aan eigentijdse en minder recente Nederlandstalige dichters, zo komen onder anderen Ilja Leonard Pfeijffer, Esther Jansma en Mustafa Stitou ter sprake, maar ook Lucebert, Hans Andreus en Gerrit Achterberg. Dit zegt veel over zijn brede smaak en zijn encyclopedische kennis, waardoor de gehele Nederlandse poëziegeschiedenis als de ‘omgeving’ van de besproken dichters ‘oplicht’.

Muziek / Album

Een Roemeense uitschieter

recensie: Hyperions nieuwe celloserie overtuigt nog niet bij binnenkomst

Het is een dappere onderneming van het Britse label Hyperion om na de ‘romantische’ piano- en vioolconcerten (zo grofweg uit de periode 1850-1930) nu een reeks met vergeten celloconcerten uit te brengen. Het valt te betwijfelen of die reeks net zo uitgebreid zal worden als de pianoreeks (momenteel bestaand uit 38 delen) gezien de relatieve schaarste van het repertoire. Dat laat ook raden naar de kwaliteit van de ontgonnen werken. Om maar meteen met de deur in huis te vallen: helemaal overtuigend is het (nog) niet.

~

Een celloconcert schrijven is zo simpel nog niet. Waar een piano zich door zijn klank van nature onderscheidt van het orkest, is de cello juist het essentiële orkest-instrument. Je moet dus niet alleen weten hoe een cello klinkt, maar ook nog heel behoedzaam de orkestpartij daarop aanpassen – doe je dat niet, dan verdrinkt de arme jammerplank in de lawine van het orkest. Vele componisten hebben daarmee geworsteld, en het gevolg is dat de celloliteratuur veel minder virtuoos van karakter is dan die voor piano en viool. De celloconcerten van bijvoorbeeld Dvorak en Elgar bevatten prachtige muziek, maar om nou te zeggen dat het showpieces voor de cellist zijn, nee. Gecompliceerd, dat zeker, maar zonder dat dramatische, misschien zelfs aanstellerige, dat de pianoconcerten uit dezelfde periode kenmerkt.

Tompouce

Deel een van de serie vergeten celloconcerten bevat werken van twee Liszt-leerlingen, Eugen d’Albert en Ernó von Dohnányi, en het celloconcert van de Roemeen George Enescu. Alledrie de werken zijn rond 1900 gecomponeerd, maar de verschillen in oriëntatie en kwaliteit zijn behoorlijk. De cd zit een beetje in elkaar als een tompouce: eerst een koekje met glazuur, het lekkerste in het midden en onderop een laf, wat klef laagje.

Glazuur

Om maar met het glazuurkoekje te beginnen: Eugen d’Alberts stuk is het enige dat zich ook als celloconcert aankondigt. D’Albert verwierf vooral bekendheid als pianovirtuoos (een soort negentiende-eeuwse Wibi Soerjadi) en componist van de helaas zo goed als vergeten opera Tiefland. Ook schreef hij twee veelgespeelde pianoconcerten, beide in het idioom van zijn leermeester Liszt. D’Alberts pianoconcerten zijn virtuoze, felle en soms speelse stukken, die zich terecht aan de rand van het concertrepertoire hebben gehandhaafd. Die vindingrijkheid is bij dit celloconcert niet altijd te vinden – het is duidelijk dat d’Albert met de piano meer affiniteit had dan met dit instrument. Begrijp me goed: het is zeker niet slecht, alleen niet zo heel erg bijzonder. En dat zijn we van Hyperion wel een beetje gewend geraakt.

Smakelijk

~

Bijzonder is George Enescu’s Symphonie concertante zeker wel. In tegenstelling tot d’Albert met zijn conservatieve idioom blikt Enescu juist vooruit. Het stuk zit veel onorthodoxer in elkaar, met elkaar soms snel afwisselende extremen. Desondanks is het voor Enescu’s doen tamelijk ingetogen – nergens (behalve in de finale) vind je de extatische toeterpartijen die zijn Roemeense rapsodieën zo beheersen. Opvallend is verder dat hij vooral juist de hogere registers van de cello heeft gebruikt. Dit concert stelt van de drie werken op deze cd de hoogste eisen aan zowel de solist als het orkest, en we mogen dankbaar zijn dat Alban Gerhardt ruimschoots tegen zijn taak is opgewassen. De moeilijkheid ligt hem niet zozeer in de techniek van het cellospel, maar juist in de communicatie met het orkest. Ik kan me niet voorstellen dat die veel beter kan – vooral in het middendeel en in de finale wordt op het scherp van de snede gemusiceerd.

Klef koekje

Het gaat misschien wat ver om Ernó von Dohnányi’s Konzertstück als een klef koekje te omschrijven, maar het is zonder meer het minst opmerkelijke deel van deze cd, vooral als je net Enescu’s virtuositeit achter de kiezen hebt. Dohnányi, normaal gesproken toch geen misselijk componist, had z’n dag niet toen hij dit concert in elkaar schroefde. Dat is, vermoed ik, de juiste verklaring: het klinkt nergens echt bijzonder geïnspireerd en ook niet echt goed geconstrueerd.

Geen B-orkest

~

Zoals gezegd heeft het aan de uitvoerenden niet gelegen. Gerhardts spel is virtuoos en bezield en de begeleiding zo goed als vlekkeloos. Het BBC Scottish bewijst dat de verdeling die je ooit kon maken tussen A- en B-orkesten zo goed als verdwenen is, en dirigent Kalmar heeft alles eruit gehaald wat erin zat. De bikkelharde transparantie van eerdere Hyperion-opnamen ontbreekt een beetje, maar het wat warmere toonbeeld komt de klank van de cello eigenlijk wel ten goede. Mij hoor je wat dat betreft niet klagen.

Daarmee blijven drie werken van nogal wisselende kwaliteit over, met Enescu’s Symphonie concertante als uitschieter. Ik ben benieuwd wat Hyperion in deze serie nog meer te bieden zal hebben, maar ze hebben nog wel wat te bewijzen. Afgaande op deze cd is er nog enige graafarbeid in de cello-literatuur te verrichten voordat men op het constante, hoge niveau van de pianoconcertenserie is uitgekomen.

Film / Films

Overdaad aan Japanse sfeerhorror

recensie: Japanese Horror Anthology vol. 2 / Tales of Terror

De Japanse horrorfilm lijkt zich de laatste jaren op twee manieren te manifesteren: enerzijds zijn er de bloederige excessen van bijvoorbeeld de beruchte Guinea Pig-reeks, anderzijds de meer ingetogen, suggestieve griezelfilms als Ringu en talloze verwante en vergelijkbare films. Het laatstgenoemde genre-exponent is in het westen het meeste aangeslagen: de films zijn inmiddels het cultniveau ontstegen, terwijl de verwesterde versies in de vorm van een onophoudelijke reeks remakes stuk voor stuk kassuccessen blijken.

Japanse griezelfilms als Ringu, Dark Water en Ju-on / The Grudge bevatten allemaal dezelfde elementen. Ze creëren op een vaak suggestieve manier een spanning aan de hand van onverklaarbare en, belangrijker nog, onverklaarde gebeurtenissen met een vaak sterk bovennatuurlijk karakter, en zijn vaak op een niet-lineaire manier gestructureerd. Hierin ligt zowel de kracht als de zwakte van het genre: de films jagen een miljoenenpubliek de stuipen op het lijf zoals geen andere film dat doet, maar waarschijnlijk laten evenzoveel genreliefhebbers ze door het gebrek aan bloed en duidelijkheid links liggen. Twee recente verzamel-dvd’s liggen in het verlengde van deze onverwacht populaire reeks, maar zullen zelfs bij de liefhebbers weinig weerklank vinden.

~

Enorme collectie

Het tweede deel van de Japanese Horror Anthology (verschenen bij distributeur Total Film), en de eenmalige uitgave Tales of Terror (van Dutch Film Works) bevatten een enorme collectie korte en zeer korte verhalen die voor de Japanse tv geproduceerd zijn. Een bundeling van de korte films lijkt praktisch, maar zorgt er wel voor dat de films afzonderlijk nauwelijks indruk maken. Je kunt je voorstellen dat ze tussen de bedrijven door voor de doorgewinterde tv-kijker zo nu en dan fraai zijn om te zien, maar achter elkaar gezien blijft er weinig van over. En dat is jammer, want enkele van de films hebben best wat in huis.

Folkore

Aangezien elke film een goedkope tv-productie is, is geen enkele ervan visueel opzienbarend, maar de films hebben dat ook niet nodig. Vrijwel alle verhalen spelen in op traditionele en kinderlijke angsten (spoken, donkere kamers, bijgeloof, eenzaamheid, overledenen, enzovoorts), maar verschillen onderling nogal in toon: er is ruimte voor humor en moralisme. De films hebben een basis in zowel folklore als in moderne technologie, en de verschillende regisseurs gebruiken uiteenlopende stijlmiddelen, zoals voice-overs. Ook wordt gebruik gemaakt van een aantal visuele effecten, overkoepelende vertellers en thema’s.

~

Akelig

Maar helaas slagen slechts enkele verhalen erin een overtuigende spanning op te bouwen: de meeste doen dit door de oorzaak ervan impliciet te houden. Andere films zijn clichématig, inhoudsloos of gewoonweg niet interessant, hetzij vanwege te grote cultuurverschillen, hetzij vanwege ronduit zwakke producties. In deze twee collecties springt dus jammer genoeg geen enkele regisseur in het oog, hoewel Takashi Shimuzu’s Enlightenment en Waiting Time tot de meest succesvolle delen van de Tales of Terror behoren (niet dat de distributeur de moeite heeft genomen om de makers bij naam te noemen). De regisseur van de Grudge-reeks overtuigt nog het meest met zijn akelige en prettig suggestieve dubbelvertelling over mysterieuze herinneringen aan een jeugdliefde, door tien minuten lang een bijna huiveringwekkend gegeven uit te beelden. Voor de rest geldt: er valt alleen af en toe wat te griezelen als er een losse aflevering bekeken wordt, zoals de reeks in feite ook bedoeld was. Wie niet genoeg kan krijgen van de Aziatische suggestiehorror vindt wellicht iets van zijn gading, maar geen van beide collecties valt hoegenaamd aan te raden.

Boeken / Strip

Nieuwe avonturen van Robbedoes en Jeremiah

recensie: Munuera & Morvan - Robbedoes en Kwabbernoot nr. 48 // Hermann - Jeremiah nr. 26

.

Robbedoes en Kwabbernoot: De man die niet wil sterven

Morvan & Munuera

Munuera is internationaal vooral bekend van zijn tekenwerk bij de komische serie Merlijn. In Nederland moet hij het vooral hebben van zijn nog bescheiden Robbedoes-oeuvre: dit is namelijk pas het tweede album van zijn hand, dat wederom is geschreven door Morvan. Deze twee maakten samen al het album Parijs onder de Seine, nadat Robbedoes jarenlang had stilgelegen. Dat album stelde teleur, maar het lijkt erop dat ze met dit nieuwe album hun draai hebben gevonden.

Lekker flitsend

~

Het tekenwerk in De man die niet wil sterven is weer lekker dynamisch, de nodige actiescènes worden door Munuera prima in beeld gebracht. In tegenstelling tot veel van de andere (ex-) Robbedoestekenaars probeert Munuera niet opperRobbedoestekenaar Franquin te kopiëren, maar ontwikkelt hij gewoon zijn eigen stijl. Hiermee doet Robbedoes nog meer een stap in de richting van humor dan vroeger al het geval was; het realisme is nu voorgoed vaarwel gezegd. De verhaallijn is doorspekt met komisch ogende situaties en Munuera is op die momenten op zijn allersterkst. Vooral op de momenten dat er paniek is bij de hoofdpersonages is het allemaal erg grappig.

Knipoogjes naar het verleden

Het verhaal is zeer komisch, en met zijn nodige knipogen naar het verleden voor lezers van alle leeftijden een genot om te lezen. Met optredens van onder anderen de Kwabberkopter en neef Wiebeling is het album één grote ode aan het verleden van Robbedoes. Veel grapjes zijn alleen te vinden voor de echte kenners, maar ondanks dat is het verhaal ook leuk voor ‘normale’ lezers. De verhaallijn is meer een soort excuus voor een uitstapje naar de jungle, wat natuurlijk gepaard gaat met de nodige spannende situaties. Best leuk dus, maar niet iets waar de serieuze striplezer op zit te wachten.

Leuk voor iedereen?

Al met al hebben Morvan en Munuera nu dus wel degelijk een leuk verhaal geleverd. Het tekenwerk is goed, het verhaal doet wat het moet doen en de auteurs zijn al weer hard bezig aan nieuwe verhalen: het lijkt er dus op dat Robbedoes-fans weer mooie tijden tegemoet gaan. Voor de liefhebbers van serieuze strips is dit album echter een toonbeeld van datgene wat ze niet willen lezen, zij kunnen het dan ook beter links laten liggen.

Jeremiah: Een haven in de schaduw

Hermann

Hermann schrijft nu al jaren zijn eigen scenario’s en is daarmee een van de weinige tekenaars die op succesvolle wijze de overstap van geleverde scenario’s naar eigen werk heeft gemaakt. Waar veel tekenaars nog wel eens moeite willen hebben met het schrijven van een goed scenario, zijn die van Hermann altijd van een hoog niveau. Na jaren van lovende recensies voor zijn andere zelfgeschreven serie, De Torens van Schemerwoude, besloot Hermann enkele jaren geleden zich volledig te wijden aan Jeremiah en nog wat losse albums. Dat legde hem geen windeieren, want hij doet het nog altijd goed bij het grote publiek.

Vreemd dorpje

~

Jeremiah komt deze keer samen met Kurdy in een nogal vreemd dorpje terecht: de mensen zijn allemaal zeer gelovig en staan onder leiding van Jason, een soort plaatselijke vertegenwoordiger van god. Natuurlijk gaan er juist op het moment dat de twee helden in het dorpje zijn, net allemaal dingen mis en dat zorgt voor de nodige spannende situaties. Helaas werkt Hermann het verhaal niet zo erg goed uit. Met het gegeven van een zwaar godsdienstig dorpje had hij veel interessantere dingen kunnen doen dan hij nu heeft gedaan. Een haven in de schaduw is nu gewoon een avontuur vol actie geworden en mist helaas de nodige diepgang. Dit soort verhalen zijn er genoeg, en dat is eigenlijk het grote nadeel van de serie Jeremiah.

Negatieve effecten

De tekeningen zijn van het vaste hoge niveau dat Hermann eigenlijk al sinds het begin van zijn carrière in de jaren zestig blijft vasthouden. De inkleuring is echter een ander verhaal. Nog altijd probeert hij diepte aan zijn tekeningen te geven door de inkleuring, maar helaas doet hij dit op een manier die alleen maar negatieve effecten heeft: alles oogt er lelijker door, letterlijk en figuurlijk. Vooral bij vrouwen heeft Hermann er duidelijk moeite mee om alles goed uit te werken, met als gevolg dat elke vrouw die hij tekent er een beetje hetzelfde uitziet. Meestal gaan ze ook nog eens door het leven met een nogal domme uitdrukking op hun gezicht, zodat het moeilijk is met ze te sympathiseren. Op zich is dat geen ramp, maar Jeremiah en Kurdy gedragen zich altijd alsof ze met best mooie vrouwen te maken hebben, en dat creëert een vervreemdend effect.

Leeg gevoel

Jeremiah: Een haven in de schaduw is best leuk, maar laat toch ook een beetje een leeg gevoel achter. Bij alles heb je het idee dat het net wat beter uitgewerkt had moeten worden, en dat is jammer. In tegenstelling tot met zijn one-shots begint Hermann met zijn series een beetje de gemakkelijke weg te volgen. De verhalen worden zwakker en moeten het hebben van de reputatie van de serie, en ook het tekenwerk overtuigt niet meer. Misschien toch tijd om een scenarist te gaan zoeken?

Robbedoes en Kwabbernoot 48: De Man die niet wil Sterven • Tekeningen: Munuera • Scenario: Morvan • Uitgever: Dupuis • Prijs: € 4.50 (softcover) • 56 pagina’s • ISBN: 90 314 2705 5

Jeremiah, nr. 26: Een Haven in de Schaduw – Collectie: Spotlight • Tekeningen en Scenario: Hermann • Uitgever: Dupuis • Prijs: €4.95 (softcover) • 48 pagina’s • ISBN: 90 314 2738 1

Boeken / Fictie

Zorgvuldige eenvoud

recensie: Philippe Claudel - Het kleine meisje van meneer Linh

Met Grijze zielen en Zonder mij bewees Philippe Claudel al over de bijzondere gave te beschikken om het onzegbare in een verhaal te plaatsen. Dit doet hij vooral door het oproepen van een bepaalde sfeer en het gebruik van prachtige metaforen. In Het kleine meisje van meneer Linh toont hij deze gave opnieuw. Claudel is in korte tijd uitgegroeid tot een grandioze verhalenverteller, alles wat hij aanraakt lijkt in goud te veranderen. Hij won verschillende literaire prijzen, waaronder de prestigieuze Prix Renaudot voor Grijze zielen. Deze roman werd door de Franse boekhandelaren tevens uitgeroepen tot ‘boek van het jaar’.

Het kleine meisje van meneer Linh is een simpele roman, bijna bescheiden wat betreft stijl en opzet. Desalniettemin liggen er belangrijke vragen aan ten grondslag. Zo stelt Claudel impliciet het vluchtelingenbeleid van Europa ter discussie (hoewel nergens duidelijk vermeld wordt waar meneer Linh vandaan komt, noch waar hij heen vlucht, wijzen details erop dat er sprake is van een Europees land) en voegt hiermee een politieke dimensie aan de roman toe. Tegen deze achtergrond verwoordt de auteur belangrijke menselijke thema’s zoals eenzaamheid, verdriet en verlies.

Vluchteling

~

Meneer Linh is gevlucht uit zijn thuisland. In zijn armen draagt hij zijn kleindochter Sang diû. Oorlog heeft zijn dorp vernietigd en zijn familie vermoord. De oude man maakt een lange reis over zee en stapt uit in een vreemd land om zijn kleindochter een nieuwe toekomst te bieden. Het is een land zonder geur. Hij wacht in een gebouw met andere vluchtelingen op wat komen gaat, hij laat Sang diû geen moment alleen. Op een dag ontmoet hij meneer Bark. Tussen de twee mannen ontstaat een bijzondere vriendschap. Meneer Bark geeft met zijn sigaretten een geur aan dit nieuwe land. Hij geeft het een gezicht. Hij vertelt over zijn overleden vrouw terwijl meneer Linh luistert naar het gelijkmatige ritme van zijn stem. Hoewel hij hem niet kan verstaan, voelt hij wat meneer Bark wil zeggen. Hij heeft ook verdriet gekend, net als meneer Linh zelf.

De oude man voelt dat de klank van de stem van meneer Bark op verdriet wijst, op een diepe melancholie, een grote pijn die verder gaat dan de woorden en de taal en door de stem versterkt wordt, iets dat er doorheen stroomt, zoals levenssap onzichtbaar door een boom stroomt.

Treurig sprookje

Het kleine meisje van meneer Linh leest als een treurig sprookje. Met zijn beschrijving van de werkelijkheid toont Claudel het verlangen van de mens naar liefde en vrede. Meneer Linh is de treurige held, zijn herinneringen aan zijn thuisland doen denken aan een paradijs voordat het onherroepelijk werd veranderd door oorlog en vernietiging.

Het is een prachtige rivier met helder, visrijk water waarin je je heerlijk kunt verfrissen. Er wordt in gevist op zoetwatergarnalen en kleine krabbetjes, die op houtskool worden geroosterd. De mannen laten er de buffels drinken. De vrouwen wassen er hun kleren en ook hun lange haren die al drijvend op het water op zwartzijden algen lijken. De rivier heeft de kleur van de bomen die erin weerspiegeld worden […] Groene en gele vogels scheren over het wateroppervlak. Het lijken wel pijlen van licht, zo ongrijpbaar, haast onwerkelijk.

De oude man is een overblijfsel van vroegere tijden, waarin hij leefde volgens het ritme van de natuur. De band met die tijd is nu verbroken, want ze vindt geen aansluiting met deze nieuwe ‘snelle’ wereld.

Niets lijkt op wat hij kent. Het is alsof hij voor de tweede keer ter wereld komt. Er rijden auto’s langs die hij nog nooit heeft gezien, ontelbaar veel auto’s, in een vergankelijk gereguleerd ballet. Op de trottoirs haasten de mannen en vrouwen zich voort alsof hun leven ervan afhangt.

Liefde als instrument

Meneer Linh probeert opnieuw te beginnen, maar wordt achtervolgd door zijn verleden en begrijpt niets van het nieuwe land. Bovendien begrijpt het land niets van hem. Claudel geeft een treffende beschrijving van het psychologische effect vluchteling te zijn. Hij laat tevens zien wat het betekent gezien te worden als de ander. De ontmoeting met meneer Bark wijst op de mogelijkheid deze kloof van anders zijn te overbruggen. Vriendschap en liefde lijken hiervoor de aangewezen instrumenten.

Tijdloos

Net als Grijze zielen heeft ook deze roman een langzaam ritme dat zich vooral lijkt voort te bewegen op onderliggende emoties. Deze worden echter nooit expliciet en dat is nu juist de kracht van Claudels schrijven. Het maakt zijn romans tijdloos. Zijn boeken gaan in wezen over wat het betekent om mens te zijn. Hoewel meneer Linh veel verdriet kent, geeft Claudel ook zeker aanwijzingen voor een optimistisch einde. Misschien moeten we ons hier als lezer op concentreren.

Muziek / Album

Een vernieuwende outsider

recensie: Gravenhurst - Fires in distant buildings

Vernieuwing wordt in de muziekwereld, met name door de critici, enorm op prijs gesteld. We zijn allemaal dol op bands als Radiohead, die zichzelf steeds weer opnieuw uitvinden. Het was de Brit Nick Talbot die pakweg anderhalf jaar geleden de prachtige singer-songwriterplaat Flashlight Seasons uitbracht onder de naam Gravenhurst. Een mysterieus album gekenmerkt door een indringende onderhuidse spanning, van iemand die er een totaal eigen stijl op nahield. Nota bene een songwriter die platen uitbrengt op het doorgaans elektronica-gerichte Warp label. De tweede langspeler heet Fires In Distant Buildings en wie Flashlight Seasons goed kent, zal zich verwonderen bij het luisteren naar deze op het eerste gehoor totaal andere plaat.

~

Waar Flashlight Seasons een wat pastoraal karakter had, doet het nieuwe album Fires In Distant Buildings grootstedelijk aan. Op de donkere hoes prijken hoge, angstaanjagende gebouwen. Illustratief voor de muziek die onmiskenbaar klinkt als Gravenhurst, maar zelden hetzelfde karakter kent als het zachtere akoestische geluid van weleer. Talbot behoudt het mysterieuze, het onderhuidse, maar laat die gebouwen branden totdat ze zwartgeblakerd zijn door de grommende geluidserupties die hij creëert.

Pikzwart

Slechts acht nummers telt Fires In Distant Buildings, maar bij nader inzien zijn het er eigenlijk maar zeven, want één daarvan is een reprise. Vaak pikzwart, met hier een enkel droevig liefdesliedje (Nicole) en daar wat korte geluidsflarden. De meest imposante stukken zijn de slepende opener Down River en het lange, boordevol dynamiek zittende Song From The Arches. Nick Talbot laat hierin horen hoe hij gegroeid is, hoe hij met de versterker op elf een hoogtepunt nog meer kan oprekken, maar ook hoe hij stil en subtiel kan zijn. Zijn zachte stemgeluid constrasteert met de geluidsmuur, wat bijdraagt aan de dreigende atmosfeer op het album.

Dat Nick Talbot prachtige songs kan schrijven en daarbij een nieuwe wereld kan creëren wisten we al, maar dat hij ook nog eens, zonder dat kenmerkende Gravenhurst-geluid te verliezen, een post-rock plaat kan maken waarbij de jongens van Mogwai hun vingers kunnen aflikken, is een openbaring. Hierbij mijn respect voor een artiest die zichzelf opnieuw uitvond, zonder zichzelf in feite opnieuw uit te vinden. Daarbij schreef hij met Animals ook nog eens een van de mooiste nummers die ik dit jaar hoorde. Vernieuwende outsiders als Nick Talbot met Gravenhurst, daar kunnen er niet genoeg van zijn.