Berichten

Boeken / Fictie

De woongroep die stopte met eten en van licht ging leven

recensie: Gerda Blees - Wij zijn licht

Slechts zelden verschijnt een debuut dat zó origineel, verfrissend en kwalitatief hoogstaand is als Wij zijn licht. Gerda Blees publiceerde eerder al een verhalenbundel, maar deze roman vormt haar definitieve doorbraak. Een werk waar je u tegen mag zeggen.

Neem een intrigerend nieuwsartikel en extrapoleer daar een verhaal uit; het is een beproefde schrijfoefening. Bij Blees pakt deze tactiek wonderwel goed uit. Ze liet zich inspireren door de dood van een bewoner van Contact & Muziek, een woongroep die volgens de eigen website bezig was ‘voeding los te laten en te leven van licht, warmte, kleur, muziek en liefde’. Blees stortte zich op deze wonderlijke, oorspronkelijk vierkoppige woongroep en onderzocht wat er schuilging achter hun kleurrijke kozijnen. Het waargebeurde verhaal vormt het fundament van Wij zijn licht (2020), maar de invulling die Blees geeft is compleet eigengereid.

Dood door schuld?

Hoe heeft het zover kunnen komen dat de stille en in zichzelf gekeerde Elizabeth stierf aan ondervoeding? Melodie, de mondige zus en huisgenote van Elizabeth en tevens initiatiefnemer van het hongerplan, sluit uit dat haar dood aan een gebrek aan eten lag. Elizabeth zou rust nodig hebben en Melodie beschouwt haar sterfproces vooral als iets wat ‘mooi’, ‘bijzonder’ en ‘organisch’ verliep.

Muriël en Petrus daarentegen hadden aanvankelijk hun twijfels. Hadden ze toch niet beter een ambulance gebeld? De overredingskracht van Melodie weerhoudt hen ervan. Ondaadkrachtig en onzeker als ze zijn, laten ze zich meevoeren in de bizarre en beklemmende denkbeelden van Melodie. Het levert de recherche veel vraagtekens op: in hoeverre valt Elizabeths dood haar huisgenoten te verwijten?

Unieke perspectieven

Blees gebruikt in ieder hoofdstuk een verschillend en onconventioneel vertelperspectief om de gebeurtenissen in de woongroep te duiden. Zo komt de geur van sinaasappels aan het woord, de plaats delict, Melodies cello en het lichaam van Elizabeth. Dit is geen makkelijke oefening en kan al snel gekunsteld lijken, maar Blees flikt het door zich tot in de vezels in te leven in haar onderwerpen.

Via deze unieke perspectieven ontvouwt zich langzaam de absurde en tragische geschiedenis van deze woongroep. Uiteindelijk zullen we nooit weten wat er echt in Elizabeth omging, maar Blees levert voldoende puzzelstukjes aan om zelf conclusies te trekken. Een niet te missen meesterwerk!

Boeken / Fictie

De woongroep die stopte met eten en van licht ging leven

recensie: Gerda Blees - Wij zijn licht

Slechts zelden verschijnt een debuut dat zó origineel, verfrissend en kwalitatief hoogstaand is als Wij zijn licht. Gerda Blees publiceerde eerder al een verhalenbundel, maar deze roman vormt haar definitieve doorbraak. Een werk waar je u tegen mag zeggen.

Neem een intrigerend nieuwsartikel en extrapoleer daar een verhaal uit; het is een beproefde schrijfoefening. Bij Blees pakt deze tactiek wonderwel goed uit. Ze liet zich inspireren door de dood van een bewoner van Contact & Muziek, een woongroep die volgens de eigen website bezig was ‘voeding los te laten en te leven van licht, warmte, kleur, muziek en liefde’. Blees stortte zich op deze wonderlijke, oorspronkelijk vierkoppige woongroep en onderzocht wat er schuilging achter hun kleurrijke kozijnen. Het waargebeurde verhaal vormt het fundament van Wij zijn licht (2020), maar de invulling die Blees geeft is compleet eigengereid.

Dood door schuld?

Hoe heeft het zover kunnen komen dat de stille en in zichzelf gekeerde Elizabeth stierf aan ondervoeding? Melodie, de mondige zus en huisgenote van Elizabeth en tevens initiatiefnemer van het hongerplan, sluit uit dat haar dood aan een gebrek aan eten lag. Elizabeth zou rust nodig hebben en Melodie beschouwt haar sterfproces vooral als iets wat ‘mooi’, ‘bijzonder’ en ‘organisch’ verliep.

Muriël en Petrus daarentegen hadden aanvankelijk hun twijfels. Hadden ze toch niet beter een ambulance gebeld? De overredingskracht van Melodie weerhoudt hen ervan. Ondaadkrachtig en onzeker als ze zijn, laten ze zich meevoeren in de bizarre en beklemmende denkbeelden van Melodie. Het levert de recherche veel vraagtekens op: in hoeverre valt Elizabeths dood haar huisgenoten te verwijten?

Unieke perspectieven

Blees gebruikt in ieder hoofdstuk een verschillend en onconventioneel vertelperspectief om de gebeurtenissen in de woongroep te duiden. Zo komt de geur van sinaasappels aan het woord, de plaats delict, Melodies cello en het lichaam van Elizabeth. Dit is geen makkelijke oefening en kan al snel gekunsteld lijken, maar Blees flikt het door zich tot in de vezels in te leven in haar onderwerpen.

Via deze unieke perspectieven ontvouwt zich langzaam de absurde en tragische geschiedenis van deze woongroep. Uiteindelijk zullen we nooit weten wat er echt in Elizabeth omging, maar Blees levert voldoende puzzelstukjes aan om zelf conclusies te trekken. Een niet te missen meesterwerk!

Boeken / Fictie

Een panorama van het Amerikaanse leven

recensie: Regina Porter – De reizigers

De reizigers is het bijzondere debuut van Regina Porter waarin ze een mozaïek aan levens laat zien. Als puzzelstukjes vallen de verschillende verhalen in elkaar, om uiteindelijk een verhaal te vormen: persoonlijke trauma’s uit het verleden vinden hun doorwerking in het heden van de personages. Hoe gaan ze daarmee om?

Het is 1966 en Agnes Christie maakt iets mee wat ze haar leven lang niet vergeet. Ze zal het er nooit met iemand over hebben, maar de gebeurtenis beïnvloedt alle keuzes die ze daarna maakt, bijvoorbeeld hoe ze haar dochters opvoedt. In diezelfde periode heeft de jonge James Samuel Vincent Junior te maken met een gewelddadige thuissituatie. Zijn moeder besluit haar relatie te verbreken en ze neemt James mee naar een andere staat.

Hoewel Agnes en James elkaar niet kennen, vormen hun twee verhalen het uitgangspunt van deze roman. Regina Porter opent haar debuut met de beschrijving van deze twee verhalen, om vervolgens via allerlei perspectieven hun levensloop te schetsen.

Mozaïek

De reizigers is origineel opgezet: in elk hoofdstuk is iemand aan het woord die een rol speelt in het leven van Agnes of James. Het is elke keer een verrassing hoe de persoon zich verhoudt tot het geheel. Je bent zo als lezer steeds aan het puzzelen en een stamboom aan het vormen in je hoofd: wie hoort bij wie, hoe is hun relatie en hoe ontwikkelt die zich?

De relatie die het eenvoudigst te plaatsen is in het geheel, is de zoon van James die trouwt met de jongste dochter van Agnes. Maar het gaat ook over de achterneef van Agnes die de buurman is van de minnaar van de vrouw van James. Het nadeel van deze opzet is dat niet alle verhalen interessant zijn op zichzelf. Soms zou je als lezer graag een hoofdstuk overslaan tot je weer bij de hoofdpersonages uitkomt. Tot je op het punt in een hoofdstuk komt dat je begrijpt hoe de verhouding tot het geheel is. Als je er van een afstand naar kijkt, is de roman opgebouwd als een mooi mozaïek.

Het is interessant dat je alle personages op deze manier door verschillende ogen te zien krijgt. De hoofdpersoon in het ene hoofdstuk is slechts een bijfiguur in het andere. Je krijgt op deze manier veel verschillende kanten van een persoon te zien: hoe is iemand als vriendin, echtgenoot, moeder? Zo beeldt Porter uit dat iedereen verschillende rollen kent in het leven. Doordat Porter start met de verhalen van James en Agnes fungeren zij als een kapstok waar de andere verhalen aan opgehangen worden. Daarmee geeft ze het verhaal de nodige structuur.

Toneelstuk

Opvallend is dat Porter haar boek qua vorm opzet alsof het een toneelstuk is. Op de eerste pagina’s worden de personages, locaties en tijd van handeling opgesomd. Sommige hoofdstukken krijgen namen als ‘eerste bedrijf’ en ‘pauze’. Het voordeel is dat je even snel kunt raadplegen wie wie ook alweer is, verder blijft de functie van deze opzet onduidelijk. Dat is jammer, want een dergelijke opzet schept ook verwachtingen.

De teleurstelling over de vorm wordt gelukkig ruimschoots goedgemaakt door de stijl. Het boek is namelijk bijzonder mooi geschreven, lof ook voor de vertaler. Zoals deze poëtische beschrijving wanneer de jonge James net is verhuisd met zijn moeder:

“Hij had nog geen regenboog gezien, en regenbogen maakten een vast onderdeel uit van zijn leven. In Portsmouth had je veel zon en wolken, waardoor er uit het niets allerlei kleuren op hem afkwamen en in de lucht losbarstten.”

 

Verbondenheid

Wat uiteindelijk bijblijft van het boek is een verhaal dat groter is dan dat van een individu. Een belangrijk thema in De reizigers is de verbondenheid tussen de verschillende generaties, zoals ook een van de personages verwoordt: “het is hún bagger! Maar die erven wij”. Je leest hoe de trauma’s van Agnes en James doorwerken in de volgende generatie, doordat hun ervaring doorwerkt in de opvoeding van hun kinderen.

Ook beschrijft Porter hoe de Amerikaanse geschiedenis verweven is met individuele levens. Je geboorteplaats en -tijd bepaalt voor een groot deel hoe je leven verloopt. De slavernij is in De reizigers een anekdote over je betovergrootmoeder en de apartheid in de jaren 60 een vaststaand gegeven waar je als Afro-Afrikaan maar mee om moet gaan. Het boek heeft niet de activistische toon van Colson Whitehead of Ta-Nehisi Coates, maar Porter geeft wel een brede uiteenzetting over het Amerikaanse leven. Racisme is absoluut aanwezig, maar het lijkt alsof Porter de lezer de kans geeft om zijn eigen oordeel te vormen.
Doordat er geen stelling wordt ingenomen en er geen duidelijk verhaal met een begin en een eind wordt verteld, is De reizigers geen boek dat indruk maakt, maar wel een mooi panorama dat ruimte biedt voor reflectie.

Boeken / Fictie

Een parel van een debuut

recensie: Fen Verstappen - Moeder af

Hoe ga je om met een moeder die door een hersenbloeding haar persoonlijkheid verliest? Is ze hierdoor nog wel je moeder, of verandert haar rol? Met Moeder af (2019) schreef Fen Verstappen een prachtige roman over rouw en moederschap.

Met veel tamtam werd Fen Verstappen door uitgeverij Das Mag gepresenteerd: het debuut van een schrijver die nog nergens een verhaal heeft gepubliceerd. Ze staat nog in geen enkel literair tijdschrift en toch heeft Das Mag haar gevonden. Dit maakt natuurlijk nieuwsgierig en schept verwachtingen over het boek. Worden de verwachtingen waargemaakt?

Moeder af is het verhaal van een naamloze jonge vrouw die net in verwachting is van haar eerste kind, terwijl haar moeder getroffen wordt door een hersenbloeding. Haar moeder blijft leven maar is niet meer dezelfde. Met haar jongere broer en zus probeert ze zo goed mogelijk voor haar moeder te zorgen. Deze zorg legt een zware last op haar drukke leven en de relatie die ze heeft met haar broer en zus: “We zijn volwassen. We kunnen zwemmen. Maar of we op dezelfde kust aanspoelen en of we elkaar dan nog terugvinden, dat is de vraag.”

In slechts 144 pagina’s schetst Verstappen een complete familiegeschiedenis. Je krijgt iets mee over de jeugd van de hoofdpersoon, je krijgt een indruk van de persoonlijkheden van haar ouders en je ziet hoe zij verschilt van haar broer en zus. Door de afwisseling van de hoofdstukken wordt ook het contrast zichtbaar tussen de vrouw die de moeder eerst was – een succesvolle modeontwerper – en de patiënt die ze na haar hersenbloeding geworden is. De hoofdpersoon worstelt met de relatie met haar moeder. Zij leek meer op haar vader terwijl haar broer en zus op haar moeder lijken.

Die verschillen zorgen ook voor de nodige strubbelingen. De conflicten zijn voelbaar tussen de regels door. Verstappen vergelijkt de situatie met een dijkdoorbraak; pas na afloop vraag je je af of iedereen even hard gesjouwd heeft, of iedereen natte voeten heeft gekregen. Met dit soort treffende metaforen tilt ze haar verhaal naar een hoger plan.

De juiste woorden

Een terugkerend thema in Moeder af is het vinden van de juiste taal bij de gebeurtenissen. De hoofdpersoon noemt de hersenbloeding van haar moeder een ‘woordeloze ervaring’. Die zoektocht naar taal is niet alleen voor haar eigen begrip, ze ziet dat de mensen in haar omgeving het ook lastig vinden om met de situatie om te gaan. Ze hoopt maar dat mensen niet vragen hoe het met haar gaat: “Het is lief bedoeld, dat weten we; wij stonden eerder ook aan hun kant, de kant van de beste bedoelingen.”

De worsteling om te antwoorden op de vraag hoe het met haar moeder gaat is voelbaar. Hoe vertel je immers over een moeder die nog wel leeft, maar niet meer jouw moeder is. Je kunt vertellen over mensen die leven en over mensen die sterven, maar hoe ga je om met de mensen die daartussenin zweven? Dit boek is een antwoord op dit gebrek in de taal, over de zoektocht naar de juiste woorden.

Literatuur

Het is geen wonder dat Das Mag adverteert met passages uit haar boek. Het is zo mooi geschreven. Geen woord is te veel, over elke zin is nagedacht. Er zit een prachtige cadans in en elke vergelijking is treffend. Elk hoofdstuk lijkt wel een parel, aaneengeregen vormt het een prachtige ketting (ja, uw recensent wordt poëtisch van dit boek). Wat hieraan vooral knap is, is dat de mooie taal niet afleidt van het verhaal. De taal draagt juist bij aan de kracht ervan. Een minder goede schrijver had hier een damesbladreportage van gemaakt. In de handen van Verstappen wordt het literatuur.

Het boek is openhartig en eerlijk maar niet direct. Verstappen schrijft poëtisch maar tegelijk heel concreet. Het verhaal is invoelbaar maar niet melodramatisch. Ongelooflijk dat zij nog nooit eerder iets heeft gepubliceerd. Dit is een schrijver om in de gaten te houden.