Steve McQueen: bevlogen en confronterend

De tentoonstelling bestaat uit vier werken met elk een eigen verhaal: Bounty, Atlas, Untitled en Sunshine State. Het is aan te bevelen het daaraan voorafgaande videoportret van de kunstenaar, In His Own Words, te bekijken. Daarin vertelt McQueen wat zijn gedachten en overwegingen zijn bij de tentoongestelde werken. Het gaat namelijk niet alleen om wat waarneembaar is, maar vooral om de diepere en bredere betekenis.

Atlas, installatie over de continue en eindeloze beweging van het heelal. Foto: Jeanne van Rutten

Bounty (2024) is een verzameling van 47 door McQueen gemaakte kleurenfoto’s van tropische bloemen op het Caraïbische eiland Grenada. De foto’s hangen in een strakke horizontale lijn in een grote, hoge en verder lege zaal. Het zouden de illustraties kunnen zijn voor een fotoboek over exotische planten. De hibiscus is mooi als altijd, net zoals de orchideeën en de bougainville. Maar daar gaat het de kunstenaar niet om. De verzameling vormt de achtergrond van de dramatische en mensonterende geschiedenis van de Caraïben. Te beginnen met het vermoorden van de oorspronkelijke bewoners door de Spanjaarden. Gevolgd door scheepsladingen vol met Afrikaanse, zwarte gevangenen: mannen, vrouwen en kinderen om – als ze de overtocht al overleefden – tewerkgesteld te worden als slaven. De bloemen zullen ook gezien en geroken zijn door kolonisten, de overheersers, zoals Engelsen, Nederlanders en Fransen. Terwijl de tragedies elkaar opvolgden, bleef de natuur in al haar pracht bestaan.

Het eindeloze heelal

De installatie Atlas, genoemd naar de titaan die de wereld draagt, werd in opdracht van De Pont ontwikkeld. In een schemerachtige ruimte hangen vier monitoren. Op de schermen bewegen witte vierkanten in schijnbaar willekeurige patronen. McQueen vertelt dat hij bij de ontwikkeling van de installatie moest denken aan de grove pixels van de eerste computergames. De bewegingen op het scherm zijn echter geen game, maar de bewegingen in de kosmos. Om deze in beeld te brengen, is gebruikgemaakt van de data die verzameld zijn door de GAIA-ruimtesonde van de European Space Agency. De sonde legt continu de positie, beweging en helderheid van meer dan een miljard sterren vast. De kunstenaar wil de bezoeker niet belasten met de verwerking van de eindeloze hoeveelheid data, maar met wat het zichtbaar oplevert, namelijk de gewaarwording dat het heelal continu en oneindig in beweging is. Het kan bijvoorbeeld de verwondering opleveren dat het licht van al lang uitgedoofde sterren de aarde nog steeds bereikt. En de vraag of de mens, in de hier ervaren nietigheid van zichzelf, het heelal ooit zal kunnen doorgronden.

Een duister geluid

Sunshine State. Foto: Jeanne van Rutten

Het is bijna een claustrofobische ervaring om door een donker gangetje naar een donkere ruimte te lopen. Er is, nadat je ogen enigszins zijn gewend aan het donker, ook nog eens niets te zien. Wel te horen. Een minutenlang ongemakkelijk, hard geluid. Untitled is wat je hoort als iemand verbeten op een boksbal mept. Je hoort hoe de bokshandschoenen op het leer afketsen en het gehijg en gekreun van de bokser. De kunstenaar geeft geen andere betekenis aan de installatie dan dat de bezoeker de confrontatie aangaat met wat het met je doet. Zoals dat het een volledig, onbeheerste uiting van agressie zou kunnen zijn. Om angstig van te worden. Maar het kan natuurlijk ook onmacht zijn die even onbeheerst wordt afgereageerd. Ook iets wat niet geruststelt. Het ligt in ieder geval niet voor de hand te denken dat het hier een bokser betreft die aan het trainen is.

Niet zo zonnig

De vader van McQueen werd geboren op Grenada en vertrok in de jaren vijftig als seizoensarbeider naar Florida om sinaasappels te plukken. Pas aan het eind van zijn leven vertelde hij aan zijn zoon hoe hij een racistisch geweldsincident bijna met de dood moest bekopen. Het leverde hem een levenslang trauma op. De kunstenaar was geschokt, zijn vader had er altijd over gezwegen. Met Sunshine State worden het racisme, de stereotypering en de geschiedenis van zijn vader verbeeld. McQueen zegt in In His Own Words dat hij er jaren over heeft gedaan de filmrechten van The Jazz Singer, de eerste gesproken film met Al Jolson in de hoofdrol, te verwerven. Dat lukte niet. Toen de rechten vrijkwamen door verjaring, kon de kunstenaar zijn idee eindelijk verder uitwerken. Al Jolson trad op met een blackface; theaters waren voor zwarte artiesten verboden terrein. In de beelden die nu te zien zijn, wordt de huid van Al Jolson onzichtbaar als hij zich schminkt, tot iemand die niet bestaat. De commentaarstem verhaalt over de vader van McQueen. De film wordt op twee schermen vertoond, dezelfde scènes, fragmentarisch, de een net even wat anders dan de ander. In zwart-wit en in negatief. Door herhalingen wordt het verhaal extra kracht bijgezet. Verder zijn er beelden van een allesverzengende zon en hoe verschroeiend deze kan werken.

Verwondering

McQueen zegt verwonderd te zijn dat typisch Amerikaanse symbolen zoals Al Jolson, Mickey Mouse en Michael Jackson alle drie zwart-witte handschoenen dragen. Hij is er nog niet uit. Een opmerking die laat zien dat er veel is wat hem bezighoudt, en dat is precies wat deze tentoonstelling duidelijk maakt. Het is fascinerend zijn denkproces te volgen en te ontdekken hoe dit heeft geleid tot het tentoongestelde werk.