Power of the people, het opstandige volk

Het videokunstwerk Arquitectura para el Caballo toont op het eerste oog een raadselachtig beeld. Een man gekleed in een net kostuum rijdt op een wit paard door de gangen van een gebouw. Het paard loopt een trap op en door een klaslokaal. Vervolgens is er een stortvloed van over de vloer rollende knikkers.

Sánchez Castillo groeide op in de turbulente nadagen van het regime van Franco. In 1968 werd in opdracht van de dictator het universiteitsgebouw in Madrid – waar de kunstenaar ook zelf studeerde – zo ontworpen en gebouwd dat de oproerpolitie er te paard doorheen kon om protesten te beëindigen. Om de doorgang te verhinderen, strooiden studenten knikkers. Heel effectief. En creatief.
In dezelfde ruimte is analoog aan het Terracottaleger van keizer Qin Shi Huangdi het kunstwerk Militaire Police Terracotta Army opgesteld, een politiemacht te paard. En daarmee wordt de politiestaat van Franco benadrukt.

Een bloedbad

In 1968 braken protesten uit in Mexico-Stad. Wat de kunstenaar onder andere inspireerde tot de drie geëxposeerde, grote wandtapijten met daarop de stadsplattegronden van de militaire strategie, die leidde tot het Bloedbad van Tlatelolco op 2 oktober 1968. Honderden demonstranten werden gedood. Er vielen talloze gewonden en duizenden mensen werden gearresteerd. De protesten keerden zich tegen het autoritaire karakter van de overheid en de paranoïde genoemde president. Datzelfde jaar vonden in Mexico de Olympische Spelen plaats, een moment bij uitstek om de aandacht te vestigen op de situatie in het land. Per slot van rekening worden sportevenementen door machthebbers ook ingezet voor politieke doeleinden.

Weerloos verzet

Hoe kom je vanuit een gevoel van machteloosheid in verzet? Hoe overwin je de angst voor het geweld van een regime? Vanaf welk moment doet dat er niet meer toe? In 1989 protesteerden honderdduizenden studenten en hervormingsgezinden in Peking voor politieke veranderingen en bezetten het Plein van de Hemelse Vrede (Tienanmenplein). Het leger werd ingezet. Een onbekende man maakte een onuitwisbare indruk door voor een trits tanks te gaan staan. In beide handen heeft hij een tas, verder niets. De oprukkende tanks minderen vaart, stoppen vlak voor hem en proberen verder te rijden door hem te ontwijken. Hij beweegt mee en klimt ten slotte op de voorste tank. Wat er daarna met de man gebeurde, is onbekend. Misschien werd hij gearresteerd en waarschijnlijk gefusilleerd. De sculptuur Tank Man toont hem zelfverzekerd en in alle rust.

Moeders

En dan zijn er de getergde en wanhopige moeders, Las Madres de Plaza de Mayo in Buenos Aires, Argentinië. De dwaze moeders. Het beeld Moederliefde is een vrouw, gekleed als een typische moeder met een hoofddoek zoals die van de beelden bekend is geworden. Met haar vuist omhoog geheven laat ze zien hoe diep het protest in haar is verankerd. Waar zijn haar verdwenen kinderen? Waar zijn de baby’s – de kleinkinderen – die op het moment van verdwijnen nog geboren moesten worden? Van het beeld staan honderden miniaturen op de vloer uitgestald. Bezoekers mogen er een meenemen in ruil voor een boodschap op een post-it. De muur daarachter vult zich langzaam maar zeker.

In 1978 vindt in Buenos Aires het wereldkampioenschap voetbal plaats. Enkele Nederlandse journalisten besluiten om niet naar het voetbalstadion te gaan, maar naar het Plaza de Mayo. Hun reportage is op een televisiescherm terug te zien. De vrouwen die zij spreken, laten zich niet weerhouden door de aanwezige politie. Zij hebben om aandacht voor hun zaak te vragen brieven gestuurd naar de voetballers van het Argentijnse elftal. Of de brieven zijn aangekomen en gelezen, weten ze niet.

Wapens

Voor een volk in verzet kan alles als wapen dienen. Aan een muur hangen twee handtassen. De een is gevuld met knikkers, de andere met een steen. De installatie Barricade bestaat uit onder andere planken, takken, autobanden en stenen. Ook wordt er een niet afgegane verfbom met spijkers getoond: een overblijfsel van een studentenprotest in Nijmegen.

In Nederland is het geweldsmonopolie aan de politie. Dus ook de inzet van waterkanonnen. In contrast daarmee toont het videokunstwerk Pegasus Dance een pas de deux op de muziek van een Weense wals: twee pantserwagens van de ME met waterkanonnen op een terrein bij de Maasvlakte. De auto’s draaien rondjes, rijden achter elkaar aan, maken sierlijke bewegingen en produceren enorme watergordijnen. Het zijn vredelievende beelden van een verrassende schoonheid.

Vrede

En dan is er vrede met de witte vlag als symbool. Een enorme witte vlag, The counter-information of peace, hangt als een draperie aan het plafond, valt in plooien naar beneden en strekt zich uit over de vloer. In april 2026 wapperde de vlag in Nijmegen hoog in de lucht vastgemaakt aan een kraanwagen. Op de achtergrond stroomt de Rijn. Op een videoscherm zijn er mooie beelden van te zien. Voor Sánchez Castillo is vrede het ideale kunstwerk dat we samen kunnen maken.

Ten slotte

Het omgekeerde beeld van Augustinus en zijn paard is samen met dat van keizer Vespasianus en Julius Civilis onderdeel van een drieluik in opdracht van de gemeente Nijmegen. De voorstudie is te zien op de tentoonstelling en in de loop van het jaar wordt het uiteindelijke werk geplaatst op het Kelfkensbos, het plein naast het museum. Daarmee is de verbondenheid van Nijmegen en de Romeinen letterlijk in beeld gebracht.
Wat verder rest, is de gedachte dat verzet vanuit onmacht geen onvermogen hoeft te betekenen. Met moed, volharding en creativiteit kan een volk machtsstructuren doorbreken en dat is op de tentoonstelling zowel in ernst als lichtvoetigheid te zien.