Parallellen, parallellen, parallellen

Uit de Nocilla-trilogie en uit de Trilogie van de oorlog bleek al dat Agustín Fernández Mallo een voorliefde heeft voor opmerkelijke parallellen in de tijd, toevallige verbanden en herhalingen van bepaalde specifieke gebeurtenissen. Ook Moeder atoomhart wemelt van dezelfde soort schijnbaar willekeurige overeenkomsten. Soms zijn dergelijke parallellen heel concreet. Zo komt de schrijver tijdens een reis door de Verenigde Staten ergens in het Midden-Westen oog in oog te staan met een Hereford-koe, precies zoals een koe recht in de camera van zijn vader keek toen die decennia eerder een vergelijkbare reis maakte.

Metonymische verbindingen

Soms echter is de parallel indirecter, meer metonymisch van aard. Zo vertelt Fernández Mallo hoe hij eens met zijn vader een vliegende schotel zag in de lucht boven Galicië. Het object kon worden geïdentificeerd als een ufo, omdat het een zogenaamde niet-ballistische beweging maakte: het bewoog zich niet volgens ‘de natuurlijke baan die dingen in de lucht beschrijven’.

Een paar pagina’s later beschrijft hij hoe hij zijn vader, die hij eerst slechts aanschouwde vanuit hun affectieve band van vader en zoon, na een zeker incident een paar maanden voor diens dood kon beschouwen met een emotionele afstand die de schrijver ‘paradoxaal genoeg juist dichter bij [mijn vaders] verleden en zijn drijfveren in het leven zou brengen’. Oftewel: zijn vader heeft plotseling de ballistische baan van de emotionele verbintenis in overdrachtelijke zin onderbroken. Fernández Mallo heeft het op een bepaald punt over een ervaring die ‘op metaforische wijze vertaald’ wordt in iets anders. Inderdaad lijkt metaforisch vertalen een uitstekende beschrijving voor een literair motief dat Fernández Mallo keer op keer aanwendt.

Betekenisvolle synchroniciteit

De parallellen die zo centraal staan in het werk van Fernández Mallo kunnen misschien best worden aangeduid met wat Carl Gustav Jung de ‘betekenisvolle synchroniciteit’ noemde. Inderdaad lijken dergelijke coïncidenties voor Fernández Mallo betekenisvol te zijn; zij stellen voor de schrijver meer voor dan verwaarloosbare en insignificante manifestaties van het toeval. Hoewel Fernández Mallo’s voorliefde voor opmerkelijke verbanden, die uit een groter deel van zijn oeuvre blijkt, op zich al een bewonderenswaardige literaire verdienste uitmaakt, dient die in Moeder atoomhart bovendien nog een ander doel: in dit boek is de zoektocht naar betekenis in structuur verwant aan een zoektocht naar betekenis achter de dood van zijn vader.

Een persoonlijk document

Het boek bevat een aantal ontroerende mijmeringen over het verschijnsel ‘dood’, waarin de schrijver zich, meer dan in zijn andere boeken, van zijn menselijke, emotionele kant laat zien. Die meer persoonlijke passages slaan des te meer aan, omdat zij tamelijk scherp afsteken tegen de wat killere en intellectuele ‘schrijver als kunstenaar’ die naar voren komt uit de synchroniciteiten, die Fernández Mallo maar blijft benoemen.

De passages over de dood en over het leven zijn soms wat hermetisch. Maar zij zijn goed gedoseerd, waardoor hun ondoordringbaarheid niet storend wordt en juist bijdraagt aan het gevoel een echt persoonlijk document te lezen: ieder mens ervaart de dood immers op een heel eigen manier. Fernández Mallo benoemt wat er mooi en wat er treurig was aan de relatie die hij met zijn vader had, en stelt op liefdevolle wijze herinneringen aan zijn vader op schrift. Ook is hij openhartig over zijn eigen schrijfproces: hij vertelt over zijn inspiratiebronnen en schrijft over de relatie tussen de dood in het algemeen, het sterven van zijn vader en het schrijven van fictie.

Schrijven om te leven

Agustín Fernández Mallo behoort – in elk geval samen met György Konrád en mogelijk met nog meer – tot een groepje van schrijvers uit wiens memoires pas écht duidelijk wordt hoezeer zij zich thuis voelen in het schrijven. In die memoires wordt immers het literaire bedrijf ingezet om de eigen levenservaringen te verwerken. Het lijkt niet overdreven om te stellen dat, om die reden, memoires zoals die van Fernández Mallo aantonen hoezeer het schrijven voor de auteur is verbonden met het gezond houden van de geest en daarmee met het voortbestaan van de schrijver zelf.

Al met al is Moeder atoomhart door de voor iedereen bekende thematiek van de dood en door het relatief lage aantal pagina’s goed toegankelijk voor lezers die niet zijn ingewijd in het literaire universum van Agustín Fernández Mallo. Voor wie deze auteur al wel beter kent, biedt Moeder atoomhart een welkome herbeleving van de literaire fascinaties van deze bijzondere Spaanse schrijver, en een goede gelegenheid om de schrijver los van zijn kunstenaarschap wat beter te leren kennen.